Lututów po Biernackich

Panowanie Rodu Biernackich w Lututowie przypada na okres pierwszej połowy XIX wieku, kilka lat po trzecim rozbiorze państwa polskiego. Ale zanim to nastało, Lututów u schyłku XVIII w. jako prywatne miasto toczył spór o granicę z Królewską Wsią Pichlice.

W dniu 30 marca 1798 r. z nakazu Sądu Komisarskiego została oznaczona na mapie granica, wyznaczająca jednocześnie przebieg Dukt Lututowski (który nigdy nie powstał) pomiędzy Lututowem a Pichlicami od granic Świątkowic, aż po Żuraw koło Szustrów.

Mapa posiada w lewym dolnym rogu ozdobne obramowanie – kartusz – stylizowany element jej opisu.

Fragment mapy – kartusz z jej opisem.,  Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych. Fot. Autor

Posiada także obramowanie w prawym górnym rogu – proste, określone czterema kreskami miejsce z opisem przebiegu Duktu Lututowskiego mającego powstać wzdłuż ustalonej granicy pomiędzy Lututowem, a Pichlicami.

Fragment mapy – opis przebiegu granicy pomiędzy Lututowem, a Pichlicami.  Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych. Fot. Autor

Mapa przebiegu granicy pomiędzy Lututowem, a Pichlicami.  Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych. Fot. Autor

Podobny, kolejny spór o granicę opisany został w  aktach z lat 1639-1809  dotyczących procesu starosty klonowskiego z poddanymi o obowiązki i powinności oraz akta sporu tegoż starostwa z dobrami Lututów, (Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych).

Historię   Biernackich w Lututowie opisałem między innymi w publikacji:

Wspólne cechy kompleksu zabudowy dworskiej w Lututowie i Sulisławicach.  To tu ukryty jest początek historii powstania dworu w Lututówie, u brzegu odnogi rzeki Strugi Węglewskiej z trzema stawami przecinającymi teren przyległy od strony północnej do rynku lututowskiego, teren na którym z czasem powstała zabudowa dworska.

W artykule „Alojzy Prosper Biernacki – Lututów”, częścią jego życia” wspomniałem: Biernacki w 1801 r. powraca do Polski i  obejmuje  majątek w Sulisławicach pod Kaliszem. W dalszej części tego opracowania pojawia się stwierdzenie – obok dworu majątku w Sulisławicach Biernacki zakłada park nasady klonu, dębu, buku, lipy i kasztanowca. To w tym okresie, jako właściciel Lututowa daje początek  zabudowie dworskiej przyległej do osady Lututów. Zakłada park o podobnym drzewostanie co w Sulisławicach. […]

W kolejnym opracowaniu:  Lututów (1843-70) – miasto  w Królestwie Polskim, nawiązałem do nadania praw miejskich dla Lututowa w 1843 r.:

Po trzecim rozbiorze Polski (1795) w 1807 roku zostało utworzone przez  Napoleona I – Księstwo Warszawskie. Wkrótce, bo  w 1815 roku,  decyzją kongresu wiedeńskiego, z części ziem Księstwa Warszawskiego  utworzono  Królestwo Polskie (tzw. Kongresówka), związane  z Rosją unią personalną. Cesarz rosyjski był jednocześnie królem  Polski. W tym miejscu musimy sobie uzmysłowić, że Królestwo Polskie traktowane było jako poszerzone terytorium Rosji. Polska w założeniu miała zniknąć na wieki. Na obszarze Królestwa Polskiego prawo stanowiła – Rada Administracyjna z siedzibą  w Warszawie  w imieniu Cesarza Rosji. Publikacja prawa odbywała się w kolejnych tomach  Dziennika Praw. Po upadku Powstania Styczniowego (1864) zaczęto zdecydowanie zacierać różnice ustrojową pomiędzy Rosją, a Polską. Dziennik Praw wydawany dotychczas w obu językach.

zaczęto publikować wyłącznie w języku rosyjskim. Podpisany ukaz przez  cara Aleksandra II  likwiduje Dziennik Praw. Łącznie wydano w 71 tomach 246 numerów Dziennika. Niewielkiego formatu dokument, kilkusetstronicowy w miękkiej oprawie, koloru szaro-niebieskiego. Format –  10.5 x 16,7 cm grubości  3 cm w zależności od ilości treści przekazu stanowionego  prawa w poszczególnych tomach.

Dziennik Praw, strona tytułowa Tom 31. Foto. Autor

Dziennik Praw, dwie strony treści ukazu,   Tom 31. Foto. Autor

„Zwazywszy:

że osada Lututów, w powiecie Wieluńskim, gubernii Kaliskiéy położona, zamieszkała przez ludność, w większéy części przemysłem i handlem trudniącą się, ieszcze w roku 1407, pod panowaniem Króla Władysława Jagiełły, užywała przywileiów mieyskich;

Zwažywszy nadto, że wyniesienie rzeczonéy osady do rzędu miast, iako w mieyscu pod względem handlu korzystnie polożoném, może iéy wzrost zapéwnič i znacznie wpływać na polepszenie bytu mieszkanców, którzy, deklaracyą urzędownie dnia 22 Grudnia (3 Stycznia) 184⅔ roku zdziałaną, zgadzaią się także na wyniesienie do rzędu miast osady Lututowa i poddaią wszeikim obowiązkom i opłatom, przyszłych mieszczan ciążyć maiącym;

Zważywszy nakoniec, że dziedzic, któremu,  z mocy Ukazu o szlachectwie w dniu 25 Czerwca (7 Lipca) 1836 roku wydanego, służy prawo żądania zamiany osady Lututow na miasto, deklaracyami, w daiu 7 (19 Pażdziernika) 1841 roku prywatnie, i w dniu 3 (15 Grudnia) 1841 roku, oraz 22 Grudnia (3 Stycznia) 184⅔, urzędownie zdziałanemi, iako tež mieszkańcy, deklaracyą urzedową z dnia 22 Grudnia (3 Stycznia) 184⅔, na utrzymanie administracyi mieyskiéy dostateczne zapewniaią fundusze, które nawet z czasem znacznie powiększyć się mogą. Na uczynione w téy mierze przez Komissyą Rządową Spraw Wewnętrznych i Duchownych przedstawienie, postanowiła i stanowi, co następuie:
A r t y k u ł  1.
Dotychczasowa wieś kościelna Lututow, w okręgu i powiecie Wieluńskim, gubernii Kaliskiéy połoźona, prawem własności do P. Stanislawa herbu Poray Biernackiego należąca, wyniesioną zostaie do rzędu miast, z zachowaniem tegoż samego nazwiska i przypuszczeniem do wszelkich praw i swobód, miastom prywatnym służących.
A r t y k u ł  2.
Obręb nowo-erygowanego miasta, nateraz skladać się będzie z 95 placów, zabudowanych lub pustych, obeymuiących powierzchni morgów 80, prętów 133, stóp 70,
oraz gruntów i łąk mieyskich i plebańskich, ogrodów warzywnych, ulic, wód, dıóg i   mieysc nieużytecznych, zawieraiących morgów 223, prętów 49.
A r t y k u ł  3:
Granice miasta Lututowa stanowią się następuiące:
Na wschód, z dobrami Niemoiewem, tudzież gruntami włościanskiemi wsi Żmudy;
Na południe, z wsią Rządową Łęki;
Na zachód, z gruntami i łąkami kolonii Piaski i drogą do Wiatraku;
Na północ, z sadzawką, ogrodem – owocowym, narożnikiem lamusa, dotykaiącym rynku, oficyną i dziedzińcem dworskim, a wprostym kierunku ku północy z traktem Kaliskim i ku wschodowì z gruntami ornemi dóbr Lututowa. Ograniczenie to powinno być na gruncie znakami długotrwałemi oznaczoném.
A r t y k u ł  4.
Powiększenie terrytoryum mieyskiego, w razie uznaney potrzeby, za oddzielném Postanowieniem nastapić będzie mogło.
A r t y k u ł  5.
Stosownie do žądania dziedzica, wyłącza się zterrytoryum administracyi iiurisdykcyi mieyskiéy, folwark Lututów, przyległy miastu, kolonia Piaski i wieś Żmuda.
A r t y k u ł  6.
Dla nadania miastu przyzwoitéy foremności, Z zastosowaniem się w tym względzie do przepisów policyi budowniczéy, sporządzonym być powinien plan regulacyiny, i takowy, zwykłym porządkiem, do uznania i zatwierdzenia Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Duchownych przedstawionym.
A r t y k u ł  7.
Za wszelkie gruntu, na uregulowanie rynku i ulic w mieście Lututowie zaięte, lub w przyszłości zaiąć się maiące, dziedzic, w myśl deklaracyi dodatkowéy z dnia 22 Grudnia
(3 Stycznia) 184⅔ roku, žadnego wynagrodzenia żądać nie będzie.
A r t y k u ł  8.
Mieszkańcom, tak terażniėyszym,  iako i przyszłym, bez różnicy wyznań, zabezpiecza się wszelką wolność zarobkowania, miastom prywatnym prawami kraiowemi ozwolona.
A r t y k u ł  9.
Przybywającym na osiedlenie do rzeczonego miasta, przy zachowaniu istnieiących w têy mierze przepisów policyinych praw kraiowych, wolne będzie nabywać od dziedzica place i ogrody w wieczyste posiadanie, za opłatą, na rzecz dziedzica, czynszu rocznego w ilości r. s. 3 kop. 90 i wkupnego na raz ieden r. s. 90.
A r t y k u ł  10.
Ponieważ dziedzic zrzekł się poboru Latudenium, przy sprzedaży placów i przelaniu praw wieczystéy dzieržawy do tychże służących na osoby trzecie, i takowe, pod tytułem wkupnego mieyskiego, odstąpił na rzecz Kassy ekonomicznéy, przeto każdy nabywaiący place i ogrody w mieście Lututowie, prócz opłat, na rzecz dziedzica uiszczanych w powyższym artykule wzmiankowanych, obowiązanym będzie nadto wnieść do Kassy ekonomicznéy tegoż miasta, tytułem wkupnego mieyskiego, iednorocznemu czynszowi wyrównywaiącą kwotę, rub. sr. 3, kop. 90. 0płatę tę, nietylko nabywaiący prawem wieczystéy dzierżawy place puste lub zabudowane i ogrody, ale i odstępuiący praw swoich trzeciemu, za wiedzą i zezwoleniem Magistratu mieyskiego, wnosić są winni do Kassy mieyskiéy;  od uiszczania zaś takowéy wolni są iedynie sukcessorowie, idący w prostéy linii od wieczystego dzierżawcy.
A r t y k u ł 11.
Wszyscy bez wyiątku mieszczanie, wolni będą na zawsze od wszelkich posług i powinności dla dworu.
A r t y k u ł  12.
Terażnieyszy dziedzic miasta Lututowa, iako-też następni, utrzymuią się przy wszelkich prawach, właścicielom miast prywatnych służących, iako też prerogatywach, do własności dziedzicznéy przywiązanych, z têm iednakże wyrażném zastrzeżeniem, ażeby dla zasilenia Kassy mieyskiéy od strat z nieopłacenia laudemium czyli wkupnego mieyskiego wyniknąć mogących, wszelkie place i ogrody w mieście Lututowie, nie inaczéy, iak sposobem wieczystéy dzierżawy osadnikom oddawane byly, i przy
zawieraniu w téy mierze umów, dziedzic obowiązanym iest, pod własną odpowiedzialnością, zamieszczać warunek opłacenia wkupnego mieyskiego, w ilości, art. 10 oznaczonego. Z resztą zaś stosunki i obowiązki mieszkańców miasta Lututowa względem dziedzica, zależéć maią, tak teraz, iako i na przyszłość, od szczególnych i wzaiemnych między stronami zawartych umów, pod opieką prawa cywilnego kraiowego.
A r t y k u ł  13.
Dla zapobieżenia zbytecznemu napływowi i nieporządnemu zamieszkiwaniu Żydów, ustanowionym być ma i na planie regulacyinym miasta Lututowa oznaczonym, oddzielny dla nich rewir, w którym wyłącznie, i to za wiedzą dziedzica wlaściwéy władzy, nabywanie placów, budowanie domów i zamieszkiwanie tymże dozwoloném być może. Z warunkiem wszakże zastosowania się do przepísów, iakie względem żydów, chcących osiadać w miastach, położonych w  obrębie trzech-milowym od granicy Pruskiéy, są lub będą wydane.
A r t y k u ł  14.
Tak dziedzic, iako i mieszkańcy, ulegać będą odtąd obowiązuiącym, lub w przyszłości zaprowadzić się maiącym przepisom i urządzeniom, administracyinym, policyinym, skarbowym i mieyskim.
A r t y k u ł  15.
W mieście Lututowie, zaprowadzonym zostaie ieden w tygodniu targ, w każdy Poniedziałek, oraz odbywać się będzie 10 iarmarków do roku, w dni następuiące, podług kalendarza Rzymsko-Katolickiego:

1. Na Śty Franciszek Salezy, dnia 29 Stycznia n. s.
2. Na Stą Konstancyą, dnia 18 Lutego
3. Na Sty Józef, dnia 19 Marca
4. Na Sgo Marka Ewangielistę, daia 25 Kwietnia.
6. Na Stą loannę, iarmark trzydniowy odbywać sie będzie w dniach 24, 25, 26 Maia, mianowicie na wełnę i owce.
7. Na Stą Annę, w dniu 26 Lipca
8. Na Sty Bartiomiéy, dnia 24 Sierpaia.
9. Daia 27 i 28 Września, iarmark dwudniowy.
10. Na Sty Rafał, dnia 24 Października
11. Na Sty Mikolay, w dnia 6 Grudnia.

A r t y k u ł  16.
Zaprowadzone targi i iarmarki, ulegać maią podobnież wszelkim dotychczas istnieiącym, lub na przyszłość wydać się mogącym przepisom administracyinym, policyinym i skarbowym, z tém nadto zastrzeżeniem: że gdyby w którym z powyżêy oznaczonych dni, przypadało święto uroczyste według kalendarza Rzymsko – Katolickiego, natenczas iarmark odłożonym winien na dzień następny, targ zaś tylko trwać do godziny 10 zrana.
A r t y k u ł  17.
W dni na odbywanie iarmariów i targów oznaczone, pobieraną będzie na rzecz Kassy Ekonomicznéy mieyskiéy opłata iarmarcznego i targowego, podług następuiącéy taryfy:

1. 1. Od tassu wielkiego kop.sr. 15
2. 2. Od tassu małego          7 ½
3. 3. 0d stolika drobnych towarów 3
4. 4.Od fury produktów lub towarów                                          
5.  3
6. 5. Od konia i bydlęcia na
7. sprzedaż prowadzonego    1
8. 6. Od świni, kozy, owcy, cielęcia i t.d.   ½

A r t y k u ł  18.
Opłaty, poprzednim artykułem oznaczone, pobierane będą od osób obcych, do miasta na targi i iarmarki z towarami, wyrobami, produktami i wszelkim inwentarzem na sprzedaż lub handel przybywaiących. Wolni zaś są od uiszczania takowych opłat: mieszkańcy miasta Lututowa, iako iuż opłacaiący kanon od różnego rodzaiu procederów, furmanki z produktami, iako też i inwentarze, do dziedzica należące, niemniéy woyskowi, poczty, urzędnicy w interessach służbowych, tudzież podwody z
transportami woyskowemi lub na szarwark do naprawy dróg przeieżdźaiące i wracaiące, nakoniec wszelkiego rodzaiu wozy i powozy, towarem lub produktami nienaładowane i na sprzedaż nieprzeznaczone.
A r t y k u ł  19.
Wysokość opłaty od sprawdzenia i ostemplowania, tudzież od wypożyczenia  miar i wag przybywaiącym na targi i iarmarki, pobieraną będzie na rzecz Kassy mieyskiéy, stosownie do obowiązuiących obecnie lub w przyszłości wydać się mogących przepisów ogólnych, z wyłączeniem wszakże od takowych opłat dziedzica.
A r t y k u ł  20.
Deklaracye, przez P. Stanisława herbu Poray Biernackiego, terazniéyszego dziedzica miasta Lututowa w dniu 7 (19) Października 1841 roku, prywatnie, i w dniu 3 (15)
Grudnia 1841 roku, i 22 Grudnia (3 Stycznia) 184⅔  roku, urzędownie zeznane, mocą
których temże bezwarunkowo i na wieczne czasy niektóre realności, dochody i utensylia, na własnośé Gminy mieyskiéy, reprezentowanéy przez Kassę Ekonomiczną, odstępuie, iako teź stosowne fundusze, na utrzymanie administracyi i melioracyę miasta służyć maiące przenacza, we wszystkikich tych punktach, które niniéyszym przywileiem są przyięte, tudzież deklaracya mieszkancow rzeczonéy osady, także w dniu 22 Grudnia (3 Stycznia) 184 ⅔   roku zdziałana, którą zgadzaią się na wyniesienie wsi Lututowa do rzędu miast i poddaią się wszelkim ciężarom i opłatom, a mianowicie: obowiazuią się uiszczać składkę posiłkową na Adiministracyę mieyską, kwaterunkową, transportową, rekrutową, ogniową, szkolną, opłatę konsumpcyiną od procederów, prawa mieyskiego i wszelkie inne obecne lub w przyszłości ustanowić się mogące, wzupełności ninieyszém zatwierdzaią się. Odtąd więc deklaracye powyžsze, tak dla dziedzica, iako i mieszkanców, tudzież ich nastepców staią się obowiązuiącemi, a to pod skutkami exekucyi administracyinéy.
A r t y k u ł  21.
Z mocy powyżéy wymienionych deklaracyj, dziedzic winien dopełnić i w wykonanie wprowadzić, naydaléy w przeciągu dwóch lat:

A.Zobowiązania  przemiiaiące:

1. Oddać bezpłatnie połowę domu massiv murowanego, na pomieszczenie Biura Magistratu mieyskiego, a to aż do czasu wybudowania Ratusza, lub zwiększenia się dochodów mieyskich, wystarczaiących na wynaięcie stosownego lokalu, z zastrzeżeniem, iż podatki i wszelkie ciężary z rzeczonéy połowy domu Kassa mieyska ponosić będzie.

2. Wystawić na raz ieden budy iarmarozne, wybudować szopy na miary i wagi mieyskie i na sklad narzędzi ogniowych, tudzież stosowny lokal na areszt policyiny.

3. Wyrestaurować cztery studnie publiczne.

4. Sprawić wszelkie utensylia dla Biura Magisiratu mieyskiego, tudzież miary i wagi, w ilości, wykazem przy proiekcie do etatu dołączonym obiętêy.

5. Sprzedawać cegłę mieszkancom przez lat 6, po r. s. 3. za tysiąc.

6. Sporządzić mappy z reiestrem pomiarowym, i oddać na własnosć Kassy mieyskiéy.

7. Udzielić bezpłatnie z własnych lasów drzewa do budowy Ratusza potrzebnego w tenczas, kiedy takowy stawianym będzie.

8. Zaspokoić koszta ogłoszenia przez Gazety i Dzienniki Gubernialne o wyniesieniu Lututowa do rzędu miast, i wszelkie inne, iakieby z tego tytułu mieysce mieć mogły.

B.Zobowiązania się wieczyste.

Służebrość zbierania kamieni na gruntach dóbr, obecnie Własnością dziedzica będących, iako  mieszkancom miasta Lututowa, iako i Kassie meyskiêy przez tegoż dziedzica nadana.

A r t y k u ł  22.
Własneść gminy miasta Lututowa stanowią na teraz następuiące realności, przez dziedzica téyże gminie na wieczne czasy prawem dziedzictwa.odstąpione:

1. Plac pod budowę Ratusza w rynku N° 2. oznaczony, długości łokci 43, szerokości łok. 26 miary nowopulskréy obeymujący.

2. Plac na wybudowanie salachtuza N. 52 oznaczony nad wodą i w końcu miasta położony, łokci 60 długości i tylež szerokości zawieraiący.

3. Plac N. 26 oznaczony, na założenie szkółki drzewek użytecznych.

4. Ogród maiący rozległości morgów 4, na własność szkółki Elementarnéy.

5. Budy iarmarczne przez dziedzica wystawione, wraz z dochodem z tychże.

6. Miary i wagi, kosztem dziedzica sprawione, z szopą na ich pomieszczenie wystawioną i dochodem z tychże.

7. Pobór laudemium czyli wkupnego mieyskiego od sprzedaży placów, dziedzica wlasnością będących, o którym art. 11 wzmiankuie.

8. Pobór laudemium czyli wkupnego mieyskiego od sprzedaży placów, dziedzica wlasnością będących, o którym art. 11 wzmiankuie.

8. Dochody z dzierżawy targowego i iarmarcznego.

A r t y k u ł   23. 
Dziedzicowi służy wyłączne prawo wyrabiania i szynkowania wszelkich trunków kraiowych, a mianowicie: wódki, araku, piwa, porteru, miodu i t. p. iakoteż pobierania z tego tytułu dochodu. Podlegać iednak dziedzic będzie opłatom i urządzeniom skarbowym, iako też policyinym i mieyskim dla calego kraiu, co do miast prywatnych prawami i przepisami przez Rząd ustanowionemi.
 A r t y k u ł   24.
Fundusze i dochody Kassy ekonomicznéy miasta Lututowa składać się będą:

1. Z dobrowolnéy składki przez dziedzica i mieszkańców, na zasadzie deklaracyi w art. 20 ninieyszego przywileiu wzmiankowanych, przez osadników z placów na czynsz wziętych, a przez dziedzica z placów pustych po rubli sr. 1 rocznie uiszczać się maiącéy, dopóty, dopóki dochody téyże Kassy z innych a pewnych żródeł nie podniosą się do wysokości, wystarczaiącéy na Administracyą i potrzeby miasta.

2. Z dzierżawy opłat targowego i iarmarcznego, które tylko w pierwszych dwóch latach, dla wzrostu nowo-erygowanego miasta i zachęcenia publiczności handluiącéy do uczęszczania na iarmarki i targi, całkiem pobierane nie będą, a w to mieyzce dziedzic, w myśl swoiéy deklaracyi z dnia 7 Listopada 1841 r, zapłaci na rzecz Kassy mieyskiéy po rubli 30 rocznie.

3. Z bud iarmarcznych.

4. Z dochodu szlachtuzowego.

5. Z miar i wag mieyskich.

6. Z kanonów od procederów i zarobków przemysłowych, w myśl Postanowienia Rady Administracyinéy z d. 22 Stycznia (3 Lutego) 1837r. pobierać się maiących.

7. Z laudemium czyli wkupnego mieskiego.

8. Nareszcie z różnych żródel, w póznieyszym czasie odkryć się mogących.

W przypadku zaś zmnieyszenia się dochodów ze żródeł powyżéy wskazanych, dziedzic i mieszkańcy obowiązani będą uiszczać większą składkę posiłkową.
A r t y k u ł   25.
Dochody Kasay mieyskiéy nie uważaią się za grosz Skarbowy, lecz iako prywatna wlasność Gminy, niemogąca być obracaną ani na rzecz Skarbu, ani na żaden inny użytek, iak tylko na zaspokoienie kosztów admirisıracyi mieyscawéy, tudzież na ogólne potrzeby Gminy i uporządkowanie miasta.
A r t y k u ł   26.
Proiekta do etatu Kassy ekonomicznéy iako téż rachunki roczne z wydatku funduszów Gminy, obowiązany iest Magisirat pierwiéy nim takowe wlaściwéy władzy przedstawi, kommunikować dziedzicowi, którego dobro miasta naybliżéy obchodzi, do przeyrzenia i poczynienia nad niemi stosownych uwag.
A r t y k u ł   27.
Przyznaie się dziedzicowi prawo podawania dwóch kandydatów na urząd burmistrza, należycie ukwalifikowanych i stosowną kaucyą na zabezpieczenie funduszów mieyskich posiadaiących, z których ieden przez Rząd nominowanym będzie. Postanowienie ninieysze, które w Dzienniku Praw i do ksiąg hypotecznych dóbr i miasta Lututowa, a mianowicie w dziale III wniesione, zamieszczone być ma, wydaie się w dwóch oryginalnych iednobrzmiących exemplarzach przy wyciśnieniu pieczęci. Jeden exemplarz takowego ma być doręczonym dziedzicowi miasta, a drugi w archiwum mieyscowego Magistratu mieyskiego zachowanym być winien.Wykonanie zaś onego, wszystkim trzem Kommissyom Rządowym, w czém do któréy należy, poleca się.
Działo się na posiedzeniu Rady Administracyinéy, w Warszawie, dnia 23 Lutego (7 Marca) 1843 r.
(podpisano)

Dziennik Praw, strona z podpisami Tom 31. Foto. Autor

W imieniu Mikołaja I – cesarz Imperium Rosyjskiego , króla Polski, organ władzy wykonawczej Królestwa Polskiego – Rada Administracyjna w Warszawie w dniu 23 lutego 1843 roku (czwartek) – dotychczasową wieś kościelną – Lututów, w okręgu i powiecie wieluńskim, gubernii Kaliskiej, należącą prawem własności po Alojzym Biernackim do P. Stanisława Biernackiego – herbu Poraj, wyniosła  do rzędu miast, z zachowaniem nazwy,  wszelkich praw i swobód należnych  prywatnym miastom.

Wówczas wspomniałem: Postanowienie – dziś już historyczne, wtedy określało  przywileje,  prawa, obowiązki mieszkańców, a także  zakres zadań związanych z organizacją administracji miasta, tworzenia funduszu na  utrzymanie miasta oraz czynności związane z utrzymaniem  ładu i porządku w jego obrębie.   Nakreśliło zadania z zakresu  opracowań kartograficznych  i urbanistycznych.   Dla nadania miastu przyzwoitej  foremności, jak to określono w art. 6 postanowienia, nakazano opracowanie planu regulacyjnego – dzisiaj znanego pod nazwą planu zagospodarowania przestrzennego.

Ustalono ilość dni targowych i jarmarcznych. Określono  nowy ład i porządek na terenie dotychczasowej wsi Lututów. Jednak dzisiaj – postanowienie to stanowi  jeden ciąg informacji opisu wyglądu wtedy  już miasta Lututów. Podaje ilość działek zabudowanych i pustych w obrębie miasta, opis obiektów istniejących i do wybudowania. Wreszcie treść tego postanowienia, to dowód i  potwierdzenie  ustalonych  już faktów, miejsca ich  osadzenia w czasie i przestrzeni miasta Lututów tamtego okresu.

W art. 3 postanowienia, określono granice miasta opisem: „Na południe, z wsią Rządową Łęki”.  To  potwierdzenie tego co usłyszałem w rozmowie  z mieszkańcami Łęk Małych, że budynek późniejszej Szkoły Podstawowej w Łękach, to obiekt po byłym dworze państwowym. Wyjaśnia to również nazwę Łęk Królewskich.  Wieś Rządowa w Królestwie Polskim , zatem Królewska. Dalej „Na zachód, z gruntami i łąkami kolonii Piaski i drogą do Wiatraku;” . Na zachód od Lututowa w kierunku wsi Piaski istniał wiatrak. Było ich wówczas w okolicy Lututowa  pięć.  Dalej „Na północ, z sadzawką,  ogrodem owocowym, narożnikiem lamusa, dotykaiącym rynku, oficyną i dziedzińcem dworskim,…”. Budynek zespołu dworskiego dotykający pierzeję  rynku  to Lamus, opisany w artykule  „Lamus – budynek zespołu dworskiej zabudowy z XIX wieku w Lututowie”.  Znajdujemy również potwierdzenie istnienia oficyn przy dworze  opisanych wcześniej. Na końcu w art. 3 nakazano trwałe oznaczenie  granic miasta Lututów.

Na wniosek dziedzica, folwark Lututów przyległy miastu, kolonię Piaski i wieś Żmudę wydzielono z terytorium administracji jurysdykcji miejskiej. Wszystkich mieszkańców miasta Lututów, uwolniono  od wszelkich posług i powinności  bez wyjątku, na rzecz  dworu.

Zobowiązaniami   przemijającymi nakazano dziedzicowi przekazać połowę domu „massiv murowanego”, na pomieszczenia biura Magistratu miejskiego oraz, jak to określono  „Wyrestaurować” cztery studnie. Do dzisiaj przetrwały dwie na terenie rynku.  Zobowiązano dziedzica do sprzedaży cegły  mieszkańcom Lututowa przez okres 6 lat. Tak więc istniejące piece polowe do wypalania cegły były własnością dziedzica.  Nakazano sporządzić mapy z rejestrem pomiarowym, i oddać na własność Kassy miejskiej. Pozwoliło to określać wielkość podatku i opłat lokalnych na rzecz miasta od nieruchomości. Na końcu zobowiązań przemijających nakazano dziedzicowi pokryć koszty ogłoszenia przez Gazety i Dzienniki  Gubernialne o wyniesieniu Lututowa do rzędu miast, i wszelkich innych, jakie by z tego tytułu miejsce mieć mogły.

Ze zobowiązania  wieczystego dziedzica ustanowiono  służebność zbierania kamieni na gruntach dóbr dziedzica będących,   przez mieszkańców miasta Lututowa, jako i Kassie miejskiej przez tegoż dziedzica nadana.

Pozyskiwano w ten sposób budulec na utwardzenie dróg. Nakazano przekazać plac pod budowę Ratusza w rynku oznaczonym nr 2  o długości  43 łokci i szerokości 26 łokci – miary nowopolskiej (łokieć nowopolski w Królestwie Polskim w 1819-1849 r. wynosił 57,6 cm). Z tego wynika, że wybudowano w Lututowie Ratusz po 1843 roku – przed Powstaniem Styczniowym. Do jakiego okresu przetrwał i w którym roku został wybudowany –  nie wiem.  Zatem, wybudowany budynek w rynku w 1922 roku, w którym toczyło się życie społeczno‐kulturalne, był drugim drewnianym budynkiem.   Budynkiem  rozebranym  na początku osiemdziesiątych lat ubiegłego stulecia.

Wydzielony został plac na wybudowanie „salachtuza” (rzeźni) nad wodą i w końcu miasta położony o wymiarach  60 łokci  długości i tej szerokości.

Użyte słowo w ustawie (laudemium)  to z  łacińskiego  opłata pobierana przy przechodzeniu lub sprzedaży prawa wieczysto-dzierżawnego w tym przypadku  majątku. Warto zagłębić się w ten dokument. To akt prawny wynoszący dotychczasową wsi kościelną  Lututów do rzędu miast. Stanowi prawo na terenie Lututowa w latach 1843-70. To odległy czas. Dokument ten ujawnia wiele ciekawych informacji–znanych i nieznanych. Może są gdzieś jeszcze ślady tego, co określał  w chwili  swego powstania. Może uda się to przeczytać  od końca – z punktu faktu dokonanego w większości już zatartego. Jak głęboko uda się to odkopać, czas pokaże. Wkrótce powstał następny dokument w minionym okresie. Niemniej ciekawy, lecz   bolesny   w dziejach historii Lututowa, okresu  drugiej połowy  XIX wieku – czasu zniewolonej Polski (dotyczy utraty praw miejskich)^[1].

Wówczas w słów: Może uda się to przeczytać od końca[…], nie stawiałem hipotezy – tymczasowego przypuszczenia jak potoczyły się kolejno wówczas losy Lututowa, lecz wyrażałem nadzieję – że tak,  jednocześnie zastanawiając się, jak daleko uda się sięgnąć w głąb tej historii, spoglądając w nią dzisiaj. Teraz już wiem, że można, że czas całkiem nie zatarł wszystkiego co stworzyła ludzka ręka prowadzona siłą umysłu tworzących tą historię.

Opis fragmentów historii Lututowa w moich współczesnych opracowaniach, a także w publikacji autorstwa Jana Czarnucha w gazecie Gromada Wiejska nr 8 z dnia 1 sierpnia 1939 r. – wychodzącej w Łodzi, uzupełnione  dokumentami  ze zbiorów Archiwum  Głównego Akt Dawnych, które stanowią rozszerzenie, uszczegółowienie i rozwinięcie opisu tamtego czasu, obrazując zarys życia mieszkańców Lututowa  tamtych lat.

Żródło, oryginał – Dziennik Praw z 1843 roku

Główka tytułowa gazety Gromada Wiejska, ze zbioru Jagiellońskiej Biblioteki, fot. Autor.

,,Gromada Lututów położona jest w północnej części powiatu wieluńskiego, tuż na granicy powiatu sieradzkiego.

W roku 1840 Lututów był małą wioską, liczącą wówczas 403 mieszkańców, w tym 389 chrześcijan i 15 żydów. Ludność ta dzieliła się na: okupników 28, procederentów, rzemieślników, kupców, przemysłowców it. p. 25, odrabiających pańszczyznę 7, odrabiających pańszczyznę lokatorów 20 i wreszcie na dzieci, niewiasty i duchowieństwo, razem 311 osób. Domów w owym czasie Lututów liczył 37, w tym 2 murowane należące do majątku, drewnianych krytych gontem 13 i drewnianych krytych słomą 22. Obszar gruntu wynosił 223 morgi, w tym: gruntów ornych 161 mórg, łąk 22 mórg, reszta stanowiły nieużytki.

Przeważająca powierzchnia tych gruntów, bo 143 morgi, to grunty tak zwane plebańskie, użytkowane przez duchowieństwo wyznania rzymsko-katolickiego. Wśród 68 ówczesnych mieszkańców jako głów rodzin przeważali trudniący się rzemiosłem, a wśród żydów handlem. Ówczesny właściciel majątku Lututów, Stanisław Biernacki, z uwagi na przewidywane warunki rozwoju, oraz na podstawie przywileju, nadanego wsi Lututów przez Króla Władysława Jagiełłę, podejmuje w roku 1841 u władz rosyjskich starania w kierunku podniesienia Lututowa do rzędu miast, co urzeczywistnia się w roku następnym t. j. 1842.

Sporządza tedy Stanisław Biernacki przed rejentem Józefem Białobrzeskim w Kaliszu akt, mocą którego przyjmuje na siebie obowiązek opłacania wspólnie z mieszkańcami Lututowa składki na utrzymanie administracji, oddaje bezinteresownie dom na pomieszczenie biura, oraz wydziela ze swych dóbr bezpłatnie place z przeznaczeniem na place targowe, pod budowę rzeźni miejskiej, szkoły i t. p., które po dziś dzień stanowią własność gromady. Ciekawy znajdujemy w tymże akcie zapis, który dosłownie przytaczam: „Wreszcie zastrzega sobie dziedzic wolność od opłaty akcyz przez lat trzy, a w najgorszym razie wzięcie takowej w dzierżawę z powodu, że chcąc zachęcić przybywających w pierwszych jarmarkach i targach, trunki darmo dawane być muszą, a później z tych samych powodów po niskiej cenie sprzedawane“.

Od czasu podniesienia Lututowa do rzędu miast, zapanował tu dość ożywiony handel i miasto poczęło się dość szybko rozrastać. Zjeżdżali tu na jarmarki, trwające nieraz po trzy dni bez przerwy kupcy z Wrocławia i Śląska, zakupujący bydło i owce, okoliczna zaś ludność zbywała swoje produkty i zaopatrywała się w niezbędne środki żywnościowe i odzieżowe[…]

Podniesienie Lututowa do rzędu miast, od wniosku do decyzji  nie odbyło się płynnie. Rząd Gubernialny Kalisza, Wydział Cywilny  z Urzędu w przedmiocie wyniesienia wsi Lututowa do Rzędu Miast, pismem z dnia 7/19 listopada 1842 r. zwraca się do Kommissyi Rządowéj Spraw Wewnętrznych i Duchownych w przedmiocie przyspieszenia wydania decyzji jeszcze z wniosku złożonego przed  dniem 17/29 grudnia 1841 r.

Pismo Rządu Gubernialnego w Kaliszu do Kommissyi Rządowéj Spraw Wewnętrznych i Duchownych. Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, fot. Autor

Wydział Administracji Ogólnej Kommissyi Rządowéj Spraw Wewnętrznych i Duchownych Guberni Warszawskiej informuje Biuro Kontroli i Rozchodowości o podniesieniu Lututowa do rzędu miast postanowieniem Rady Administracyjnej Królestwa z dnia 23 marca/7 kwietnia 1843 r.

W imieniu Dyrektora Wydziału podpisał Rzeczywisty Radca Stanu – Biernacki.

W następstwie Wydział Administracyjny, Sekcja Miast w Warszawie pismem z dnia 28 kwietna/10 maj 1843 r. adresowanym do Rządu Gubernialnego Kaliskiego nakazał wezwać Dziedzica, aby ten wskazał dwóch kandydatów na Burmistrza, założyć etat do Kassy Ekonomicznej itp.

Pismo skierowane do Rządu Gubernialnego w Kaliszu od Wydziału Administracyjnego, Sekcja Miast. Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, fot. Autor

W dniu 17/29 listopada 1844 r. Rząd Gubernialny Kaliski przesyła wniosek do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych o zatwierdzenie planów architektonicznych na budowę 25 murowanych domów w rynku i przyznanie kredytu na ten cel mieszkańcom Lututowa, średnio w kwocie 1700 rub. W uzasadnieniu podkreślono, że wybudowanie domów przyniesie rozwój podniesionej do rzędu miast wsi Lututów i tym samym zwiększy dochody Kassy Miejskiej. I tak się stało, mieszkańcom miasta Lututów zostały przyznane pożyczki na ten cel.

Fragment wniosku Rządu Guberialnego Kaliskiego przesyłanego do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych o zatwierdzenie planów architektonicznych na budowę 25 murowanych domów w Lututowie. Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, fot. Autor

W tym miejscu należy podkreślić, opis historii jest spójny z ukazem z 1843 r. Biernacki w styczniu 1843 r. przesyła zobowiązanie do Kommissyi Rządowéj Spraw Wewnętrznych i Duchownych w sprawie przekazania części własności dóbr Lututowa na urządzenie niezbędnego zaplecza urbanistycznego dla funkcjonowania powstałego miasta

Pismo – Biernackiego, (pierwsza strona) do Kommissyi Rządowéj Spraw Wewnętrznych i Duchownych. Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, fot. Autor

Kontynuując ten wątek przejdę do opisu okresu kolejnych właścicielach Lututowa od 1848 r. , po ostatnie dni wolnej niepodległej II RP, początku wybuchu II wojny światowej.

Najwyższa Izba Obrachunkowa Królestwa Polskiego do Kommissyi Rządowéj Spraw Wewnętrznych i Duchownych przesyła kopię ostatniej decyzji nad Rachunkiem Kassy Ekonomicznej Miasta Lututowa, za rok 1846 do użytku i wiadomości.

Pismo – Najwyższej Izby Obrachunkowej Królestwa Polskiego do Kommissyi Rządowéj Spraw Wewnętrznych i Duchownych. Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, fot. Autor

W dniu 7/29 lutego 1848 roku Leon Taczanowski nabywa dobra lututowskie, już na prawach miejskich (1843) sprzedane przez  Towarzystwo Kredytowe Ziemskie za sumę zł 309.333 gr 10, po Czesławie  Biernackim – synu Stanisława Prospera Biernackiego, za którego w dwa lata zarządzania, Lututów całkowicie upadku gospodarczo, wynikiem czego przejęty przez administrację carską zostaje sprzedany.

Dokument – Prokuratoria w Królestwie Polskim do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownym w sprawie nabycia przez Leona Taczanowskiego dobra Lututów po Czesławie Biernackim. Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych. Fot. Autor

Wynikiem drugiej licytacji Lututów jako mała miejscowość, licząca  403 mieszkańców, w tym 389 chrześcijan i 15 Żydów, staje się własnością czwartego właściciela tych dóbr w XIX wieku Leona Taczanowskiego. Wraz z nabycie  Lututowa Leon Taczanowski przejmuje zaległe zobowiązania po Czesławie Biernackim podane wykazem Kasy Ekonomicznej miasta Lututów z tytułu:

1. Resztę składki posiłkowej za rok 1847 rub. 53, kop. –
2. Składkę posiłkową za rok 1848 rubli 100 kop. –
3. Składkę ogniową za rok 1846 przez Czesława Biernackiego jako Prezesa Dozoru Kościelnego od parafian z Kościoła i zabudowań plebańskich w Lututowie, pobraną, a do Kassy wniesioną  rub. 31, kop. 21

Razem rubli 202, kop. 52.

Jest rok 1860, na ziemiach polskich pod zaborem pruskim, zaborem austriackim i zaborem  rosyjskim, nie była jeszcze uporządkowana gospodarka leśna. Brak było planowanej gospodarki zarządzania obszarem leśnym.  Wycinka lasu polegała na nieracjonalnym pozyskiwaniu drewna w gospodarce związanej z budownictwem, gdzie między innymi drewno wykorzystywane było do budowy domów. W zasadzie wycinka odbywała się tam, gdzie było drzewo i stanął drwal. Tak też było w Gubernii Warszawskiej, Leśnictwo Wieluń,  miasto Lututów. Jednak jest to okres w którym na wzór pruski zaczęto tworzyć plany gospodarcze dla ochrony lasów, celem  uporządkowania wycinki drzew, ich  nasady i pielęgnacji na terenach Polski pod zaborami, przy czym w tym miejscu należy wspomnieć, że na terenie zaboru rosyjskiego miało to raczej jeszcze charakter raczkowania.

KOMMISSJA RZĄDOWA PRZYCHODÓW I SKARBU w Warszawie w dniu 17/29 marca 1960 r. zatwierdza Plan Gospodarczy dla lasów dóbr prywatnych Lututów obciążonych pożyczką z funduszów Stowarzyszenia Emerytalnego położonych za cegielnie pomiędzy Lututowem a Kopaninami, w Kopaninach,  pomiędzy Pichlicami i Kopaninami od Kosia Dusza do Wolski Las z wykluczeniem terenu Siwy Jan, oraz na obszarze Góry koło Ostrówka.

Okładka planu gospodarczego lasów dóbr prywatnych w Lututowie, źródło Archiwum Główne Akt Dawnych, kod referencyjny: 1/402/0/-/360-60, fot. Autor

Strona tytułowa planu gospodarczego lasów dóbr prywatnych w Lututowie, źródło Archiwum Główne Akt Dawnych, kod referencyjny: 1/402/0/-/360-60, fot. Autor

Fragment mapy, teren Lututów i Kopaniny planu gospodarczego lasów dóbr prywatnych w Lututowie, źródło Archiwum Główne Akt Dawnych kod referencyjny: 1/402/0/-/360-60, fot. Autor

Fragment mapy, teren od Pichlic do Kopanin planu gospodarczego lasów dóbr prywatnych w Lututowie, źródło Archiwum Główne Akt Dawnych kod referencyjny: 1/402/0/-/360-60, fot. Autor

Fragment mapy, teren okolice Ostrówka planu gospodarczego lasów dóbr prywatnych w Lututowie, żródło Archiwum Główne Akt Dawnych, kod referencyjny: 1/402/0/-/360-60, fot. Autor

W części opisowej znajduje się wykaz drzew tych lasów. To sosna, brzoza i dąb 60–100 letnie, porośnięty gęsto młodymi 10-15 letnimi drzewami tego gatunku.

W ostatniej dekadzie pierwszej połowy XIX wieku, po podniesieniu wsi Lututów do rzędu miast, w Lututowie nastąpił nagły przyrost ludności żydowskiej. W przedmiocie wyrażenia zgody na osiedlenie Żydów w Lututowie do Rządowej Kommissyi Spraw Wewnętrznych i Duchowych Guberni Warszawskiej, Rząd Guberni Kaliskiej przesłał w dniu 21 września / 3 października 1843 r. wniosek Stanisława Biernackiego – Dziedzica Dóbr Lututowa w tej sprawie.

Strona pierwsza pisma Rządu Gubernialnego Kaliskiego do KOMMISSYI RZĄDOWEJ w przedmiocie zgody na osiedlenie Żydów w m. Lututów. Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, kod  referencyjny 1/191/0/-/1205, fot. Autor

W 1860 roku Rząd Gubernialny Warszawski, Wydział Administracyjny, Sekcja Wyznań i Oświecenia w piśmie do Kommissyj Rządowéj Spraw Wewnętrznych i Duchownych przesyła wniosek  Naczelnika Powiatu Wieluńskiego powodowanego prośbą mieszkańców Starozakonnych miasta Lututowa, tudzież zgodnie z życzeniem właściciela tego miasta projekt utworzenia w Lututowie oddzielnego Okręgu Bóżniczego dla miejscowych mieszkańców wyznania Mojżeszowego dotąd do takiego Okręgu w mieście Bolesławiec należących. Początkowo Rząd Gubernialny nie znajdował akceptacji dla tego pomysłu z powodu zbyt małej liczby Starozakonnych w Lututowie, co powodowało brak środków potrzebnych do utrzymania Okręgu Bóżniczego w Lututowie. W końcowym efekcie tego roku zostaje utworzony Okręg Bóżniczy w Lututowie.

Strona tytułowa – Akta KOMMISSYI RZĄDOWEJ Spraw Wewnętrznych i Duchownych toczące się Okręgu Bóżniczego w mieście Lututów w Guberni Warszawskiej. Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, kod referencyjny 1/190/0/-/1593, fot. Autor

Pismo Rządu Gubernialnego, Wydział Administracyjny, Sekcja Wyznań i Oświecenia w Warszawie do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych przyznając etatu do kassy bóżniczej Okręgu Lututów na lata 1861/6,  Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, kod referencyjny: 1/402/0/-/489-46. Fot. Autor

W Kassie Bóżniczego Okręgu w Lututowie przewidziane były środki wpisane w księdze przychodu i rozchodu.

Strona tytułowa – Etat do kassy bóżniczej Okręgu Lututów na lata 1861/6,  Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, kod referencyjny: 1/402/0/-/489-46. Fot. Autor

Tabela przychodów do kassy bóżniczej Okręgu Lututów na lata 1861/6,  Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, kod referencyjny: 1/402/0/-/489-46. Fot. Autor

Tabela przychodów do kassy bóżniczej Okręgu Lututów na lata 1861/6,  Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, kod referencyjny: 1/402/0/-/489-46. Fot. Autor

Tabela przychodów do kassy bóżniczej Okręgu Lututów na lata 1861/6,  Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, kod referencyjny: 1/402/0/-/489-46. Fot. Autor

Tabela przychodów do kassy bóżniczej Okręgu Lututów na lata 1861/6,  Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, kod referencyjny: 1/402/0/-/489-46. Fot. Autor

Tabela przychodów do kassy bóżniczej Okręgu Lututów na lata 1861/6,  Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych, kod referencyjny: 1/402/0/-/489-46. Fot. Autor

Z dokumentów nie wynika jednoznacznie, gdzie wówczas powstała synagoga – obiekt   spotkań w celu odprawiania obrzędów religijnych. Nie jest wykluczone, że miejscem tym jest lokalizacja drugiej synagoga, do dzisiaj stojącej. Na budynku tabliczka budynek byłej synagoga 1939 rok. Jednak pewne jest, że nie był to budynek wynajmowany. W tytule 3. rozchodu  Okręgu Bóżniczego, pozycja  — na najem lokalu brak odnotowania kwoty z tego tytułu. Miejsce pochówku zmarłych Kirchal – cmentarz, zlokalizowany był na południu Lututowa na Młynku, po lewej stronie drogi do Walichnów, patrząc od strony m. Lututów.

W czerwcu 1861 r., na dwa lata przed bitwą na Koziołku pod Lututowem, Leon Taczanowski otrzymuje z Banku Polskiego z ogólnego funduszu remontów Kass miejskich Guberni Warszawskiej pożyczkę na budowę 10 domów w Lututowie.

Strona tytułowa – Akta KOMMISSYI RZĄDOWEJ Spraw Wewnętrznych i Duchownym pożyczek na murowanie domów w mieście Lututów w Guberni Warszawskiej. Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych. Fot. Autor

Pismo Banku Polskiego do Kommissyi Rządowéj Spraw Wewnętrznych informujący o przyznaniu pożyczki na budowę domów murowanych. Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych. Fot. Autor

Pismem z dnia 24 kwietnia/6 maja 1865 r. Burmistrz Lututowa przesyła do KOMMISSYI RZĄDOWEJ Spraw Wewnętrznych i Duchownych, Wydział Administracji Ogólnej, Sekcja Miast wykaz informacji dotyczących wiadomości statystycznych dotyczących praw i obowiązków miasta i Dominium w jednym egzemplarzu, a dzieje się to w okresie narastających restrykcji w zaborze rosyjskim po powstaniu styczniowym.

Pismo Burmistrza Lututów do KOMMISSYI RZĄDOWEJ Spraw Wewnętrznych i Duchownych, Wydział Administracji Ogólnej, Sekcja Miast. Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych. Kod referencyjny 1/191/0/-/1205. Fot. Autor

U schyłku XIX w. W 1893 r. został zatwierdzony plan …..

Plan osady Lututów 1893 r. Źródło Archiwum Główne Akt Dawnych kod referencyjny: 1/402/0/-/489-46,  fot. Autor

Widoczny jest jeszcze istniejący, trzeci drewniany kościół, rozebrany w 1910 roku, tuż przed rozpoczęciem budowy murowanego, dzisiaj istniejącego kościoła. Na planie budynki oznaczone kreską otokową i tłem barwy czerwonej zaplanowane zostały do wymiany pokrycia.

W dniu 19.04.1894r. w osadzie Lututów, wynikiem pożaru zgorzało kilkadziesiąt domów. Sto kilkadziesiąt rodzin zostało bez dachu i chleba.

Wówczas spaleniu uległa wschodnia zabudowa rynku, od ul. Zielonej do obejścia przy kościele. Z trudem zatrzymano rozprzestrzeniający się ogień przed jeszcze wówczas drewnianym kościołem. Nieszczęśliwy zbieg okoliczności, wielka tragedia, na kilka miesięcy po zatwierdzeniu planu wymiany pokrycia dachów, wtedy jeszcze łatwopalnych, na trudnopalne  uległy spaleniu.

Leon i Joanna Taczanowska mieli syna Zygmunta Taczanowskiego żonatego z  Franciszką Krzymuską. Zygmunt i Franciszka Taczanowscy mieli trójkę dzieci.  Najmłodsza, Maria w roku 1919 wychodzi za Wojciecha Kurnatowskiego – ostatniego dziedzica tej miejscowości, wnosząc odziedziczony majątek dóbr Lututowa do rodziny Kurnatowskich.

Wracając do publikacji Jana Czarnuch, jego dalszej części – okresu po powstaniu styczniowym:

[…]Niedługo jednak Lututów korzystał z nazwy miasta, bo oto w roku 1863 po Powstaniu Styczniowym władze rosyjskie przystąpiły do redukcji wielu miast, w których liczbie znalazł się także Lututów, noszący odtąd (1870r.) nazwę „osady“. Odbywały się tu nadal targi i jarmarki według poprzedniego planu, lecz warunki nie sprzyjały rozwojowi Lututowa. Ówczesne władze rosyjskie hamowały rozwój i kulturę wsi i nie dbały o ich estetyczny wygląd. Nic też dziwnego, że ulice i place targowe pozostały niezabrukowane i w dni słotne przedstawiały okropny widok. Myta, jakie wówczas pobierano, przeznaczano wyłącznie na utrzymanie administracji, natomiast inwestycyj żadnych nie dokonywano. Dopiero po odzyskaniu niepodległości zaczęło myśleć o uporządkowaniu osady. Przede wszystkim zabrano się do zasypania stawu znajdującego się w śródmieściu, o powierzchni 1 ha, przedstawiającego raczej bajoro, skąd w porze letniej woń cuchnąca roznosiła się po całej osadzie i zatruwała powietrze. Następnie zabrukowano całą powierzchnię rynku i przyległe do niego ulice. Dawne rowy u wylotu ulic Złoczewskiej i Klonowskiej zastąpiono płytkimi rynsztokami. Doprowadzono do należytego porządku rzeźnie.

W roku 1935 przeniesiono ze śródmieścia na nowy plac przy ulicy Klonowskiej targowisko i należycie je urządzono. W roku 1938 założono na dawnym placu targowym przy ulicy Wieruszowskiej  „zieleniec“, zaopatrzony w różne drzewka i krzewy szlachetne, gdzie miejscowa ludność znajduje dziś miły wypoczynek po pracy w dni świąteczne.

W roku bieżącym projektuje się założenie chodników w Lututowie oraz obsadzenie ulic drzewkami. Gromada Lututów nie przypomina dziś w niczym dawnej osady sprzed laty. Przede wszystkim zmienił się jej zewnętrzny wygląd. Ustrój wewnętrzny zmieniła ustawa Samorządowa z roku 1933, która wprowadziła do samorządu wiejskiego nowy organ, mianowicie Rady Gromadzkie, które przejęły dziś całkowitą kompetencję zebrania gromadzkiego. Gromada Lututów mieści w sobie zarząd gminny, urząd pocztowy, posterunek policyjny, 7 kl. szkołę powszechną, ośrodek zdrowia oraz następujące organizacje społeczne i zawodowe: straż pożarną, oddział Związku Strzeleckiego, Koła Związku Rezerwistów, placówkę P. O. W., Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży, Związek Harcerski, koło Polskiego Czerwonego Krzyża, koło L. O. P. P., Cech Szewców, Cech Rzeźników i Stowarzyszenie Kupców Polskich. Z instytucji finansowych: Kasę Stefczyka, Gminną Kasę Pożyczkowo-oszczędnościową i nowo założoną w roku 1938 kasę bezprocentowych pożyczek. Wszystkie te organizacje wykazują dość dużą żywotność.

Lututów liczy obecnie 2600 mieszkańców zamieszkujących w 199 budynkach, w tym 1296 ludności żydowskiej, co jest nie bardzo pochlebne dla Lututowa. Lututów ma charakter wyłącznie przemysłowo-handlowy, gdyż teren jego stanowią place, zajęte pod budynki i ogródki, a mieszkająca tu ludność trudni się rzemiosłem, handlem i częściowo przemysłem, zwłaszcza rozwinięty jest tu przemysł garbarski. Ponadto istnieją tu dwa młyny o zdolności przemiałowej 200 kwintali na dobę, tartak parowy i gorzelnia. Eksport towarów, zakupowanych przez kupców na rynku w Lututowie, a więc zboża, bydła, świń, mięsa i wędlin, odbywa się do większych miast, mianowicie do Łodzi i na Śląsk Górny drogą transportu kołowego.

Komunikacją samochodową bezpośrednią Lututów złączony jest z Wieluniem, Sieradzem, Wieruszowem i ze wsią Czajków w kierunku północnym. W niedalekiej przyszłości ma być złączony także z Kaliszem, a wówczas handel na tutejszym rynku znacznie się ożywi.”

W Lututowie w okresie międzywojennym  ludności  pochodzenia żydowskiego  zakłada stowarzyszenia. Jednym z nich jest Związek Sjonistów Rewizjonistów Lututów.

Okładka Akt Związku Sjonistów Rewizjonistów Lututów, Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych. Kod Kod referencyjny 41/108/0/-/1114 . Fot. Autor

Z wnioskiem o rejestrację stowarzyszenia w dniu 7 XII 1932 r.do Starosty w Wieluniu wystąpił Związek Sjonistów Rewizjonistów w Polsce Oddział w Lututowie.

Wniosek Związku Sjonistów Rewizjonistów w Lututowie, Źródło Główne Archiwum Akt Dawnych. Kod Kod referencyjny 41/108/0/-/1114 . Fot. Autor

Dla Lututowa w okresie sześciu wieków jego istnienia, to najbardziej efektywny czas pod względem rozwoju gospodarczego, zwłaszcza w latach 1918 – 1936. Zabudowa drewniana m. Lututów zastąpiona została budynkami murowanymi, powstał murowany kościół i synagoga. Lututów liczył 2600 mieszkańców. Zieleniec po dawnym placu targowym przy ul. Wieruszowskiej istnieje do dziś, zmieniono tylko jego  nazwę na ,,mały park”. Przetrwały kompleks zabudowy dworskiej i forma urbanistyczna rynku. W miejscu zasypanej sadzawki, początkowo było boisko. W latach 80. ubiegłego stulecia wybudowano w ty miejscu budynek Urzędu Gminy. Tylko ostatnia nadzieja autora: Jana Czarnucha, wyrażona w opracowaniu – Gromada Lututów słowami: ,,W niedalekiej przyszłości ma być złączony także z Kaliszem, a wówczas handel na tutejszym rynku znacznie się ożywi.”  okazała się nieosiągalna, brutalnie przerwana wybuchem II wojny światowej.

 Marek Zgadzaj

Please follow and like us: