Lututów przed Biernackim i potopem szwedzkim wraz z okolicą

Lututów  przed Biernackimi w 1500 r. – miał zaledwie 100 lat. Dalsza jego historia, to okres przed potopem szwedzkim, okres po  jego zakończeniu, aż  do trzeciego rozbioru Polski 1795 r. oraz  historycznego  znaczenia  okresu napoleońskiego dla tych terenów z  punktu widzenia tamtych wydarzeń od rozbioru Polski do końca kampanii napoleońskiej w dokumentach.

Rachunki i inwentarze starostw, rachunki z ceł, tekst i żup. Na samej górze kartki widoczny  napis,  rok 1596. Zatem, to okres koniec dynastii Jagiellonów  który nastąpił wraz ze śmiercią króla Zygmunta II Augusta 7 lipca 1572 roku w Knyszynie. Ostatnim przedstawicielem epoki Jagiellonów była siostra Zygmunta Augusta, królowa Anna Jagiellonka, która zmarła 9 września 1596 roku, zamykając ostatecznie drzwi dynastii Jagiellonów. Odczyt poszczególnych cyfr nagłówka: 1 – Pierwsza cyfra to klasyczna, prosta, pionowa kreska oznaczająca tysiąc. 5 – Druga cyfra, zapisana nad linią w formie pętli przypominającej dzisiejszą literę „l” lub „e”, to staropolski wariant cyfry 5. W dawnej grafice rękopiśmiennej (kursywie nowożytnej) brzuszko cyfry pięć ulegało mocnemu wydłużeniu ku górze i zapętleniu. 9 – Trzecia cyfra ma formę pionowej kreski z charakterystycznym, półokrągłym brzuszkiem po prawej stronie na dole, co stanowi klasyczny dawny zapis dziewiątki. 6 – Ostatnia cyfra to szóstka z wyraźnie pociągniętym ukośnie w prawo długim, górnym brzuchem (tzw. laseczką).

Dokument. Fot. Autor

Dokument to szesnastowieczny manuskrypt w języku łacińskim, będący dawnym spisem podatkowym lub inwentarzem dóbr ziemskich z 1508 roku. Czyli dokument sięga okresu króla Polski  Zygmunta I Starego, władcy z dynastii Jagiellonów, zaledwie sto lat po Władysławie Jagiełło, który  Lututów wynosi do rangi miasta (1406). Nagłówek wyraźnie wskazuje na miejscowość Villa Clonowa (wieś Klonowa, historycznie położona w powiecie sieradzkim).

Zapiski dotyczą tamtejszych kmieci, młynów, wolizn (okresów zwolnienia z opłat), miar miodu, owsa oraz kurcząt. Dokument został spisany w 1508 roku w języku łacińskim, przy użyciu licznych skrótów kancelaryjnych (tzw. brachygrafii) typowych dla epoki nowożytnej. Rejestr ten opisuje wieś Klonowa (Villa Clonowa). Przedstawia system podatkowy, powinności chłopskie, zwolnienia z opłat (wolizny) oraz daniny w naturze.

Transkrypcja i tłumaczenie: Wieś Klonowa (Villa Clonowa), roku Pańskiego 1508. Zawiera w sobie trzydzieści łanów kmiecych osiadłych oraz cztery łany puste. Z tych trzydziestu łanów kmiecych wszyscy jednomyślnie płacą na święto świętego Marcina po jednej grzywnie i po osiem groszy, co czyni półtorej grzywny z łanu. A na święto Bożego Narodzenia płacą po połowie grzywny. Też na święto świętego Jana Chrzciciela płacą po połowie grzywny. Też z piętnastu łanów żaden kmieć nie płaci z powodu wolizny.

A z owych piętnastu łanów, cztery mają woliznę do świętego Marcina, inne do … [nieczytelne], cztery zaś mają woliznę od tego roku przez osiem lat. Suma marek (grzywien) wypisana na marginesie: Suma marek 4. Też na święto Zesłania Ducha Świętego z każdego łanu osiadłego płacą po osiem groszy. Suma marek… Też dwie karczmy płacą po połowie grzywny. Też młyn płaci połowę grzywny. Suma marek: 1 groszy 4. Oznaczona ozdobnym symbolem na marginesie: Też ze stacji (opłaty stacyjnej) ogólnej z każdego łanu na święto świętego Wojciecha płacą po cztery miary owsa. Suma ogólna owsa z łanów osiadłych wynosi… Też z miodu płacą ze starego zwyczaju. Ci, którzy posiadają barcie, płacą od nich po… Też suma podatków ze stacji i miodu, po zliczeniu wszystkiego razem, wynosi marek pięć. Też kury, które dają po Bożym Narodzeniu: ze stacji płacą z każdego łanu. Suma jaj… Suma kur z łanów osiadłych wynosi… Też za dwa kapłony z każdego łanu, na tę samą rację (okoliczność), po osiem jaj płacą. Też wszyscy jednomyślnie dają jedną faskę (beczułkę) masła. Też wszyscy kmiecie mają wspólnie kosić łąki proboszczowskie (lub kościelne). A także zbierać siano. Też robociznę (pańszczyznę) odrabiają tam, gdzie im nakazano. Też na obszarze wsi Klonowa nikt nie posiada prawa do wolnych łąk.

Słowniczek pojęć historycznych dla ułatwienia zrozumienia kontekstu: Łan (łac. mansus): Dawna miara powierzchni ziemi w dawnej Polsce. Jeden łan obejmował zazwyczaj gospodarstwo jednego kmiecia (od kilkunastu do trzydziestu hektarów). Grzywna / Marka (łac. marca): Główna jednostka obliczeniowa i pieniężna w dawnej Polsce. Jedna grzywna dzieliła się na 48 groszy. Wolizna (łac. libertas / exempcio): Okres zwolnienia chłopa z opłat i podatków. Nadawany zazwyczaj na początku osadnictwa lub po pożarach i klęskach żywiołowych, aby gospodarstwo mogło stanąć na nogi. Święto św. Marcina (11 listopada): Tradycyjny w całej średniowiecznej i nowożytnej Europie dzień kończący rok gospodarski, w którym chłopi składali panu ziemi czynsze i daniny.

Stacja (łac. statio): Dawny podatek o rodowodzie średniowiecznym, pierwotnie przeznaczony na utrzymanie podróżującego monarchy lub dostojnika kościelnego i jego dworu. Rejestr imienny gospodarzy i ich wymiar miodu: (Zapisy w tej części karty, podające imię kmiecia oraz ilość miodu i groszy dopisaną w bocznych nawiasach) Wojciech Jstrzyga (Albertus Histrzika) – oddaje kwartę miodu i grosze. Piotr Bomiczny (Petrus Bomyczny) – oddaje 1 rączkę i 1 kwartę miodu. Bzenkowa (Wdowa Bzenkowa / Bżeńkowa) – oddaje półtorej rączki miodu, kwartę miodu i grosze. Maciej Kołodziej (Mathy Kolodzieÿ) – oddaje 2 rączki i pół kwarty miodu. Wawrzyniec Czarnka (Laurenciÿ Czarnka) – oddaje półtorej rączki miodu. Śmiechula (Smiechulia) – oddaje 1 rączkę i kwartę miodu. Jonasz Biemych (Jonasz Biemÿch) – oddaje 1 rączkę i 3 kwarty miodu. Czasza (Czassa) – oddaje 1 rączkę i kwartę miodu. Bałacz (Balacz) – oddaje 1 rączkę miodu.

Tłumaczenie miar: W dawnej Polsce (od średniowiecza do XVIII wieku) system miar miodowych opierał się na tradycjach bartnictwa, czyli leśnej hodowli dzikich pszczół. Ponieważ miód był niezwykle cenny i służył do płacenia podatków, wykształciły się dla niego osobne jednostki objętości. W przedstawionym dokumencie kluczową rolę odgrywają dwie jednostki: rączka oraz kwarta. Rączka (łac. manus) – Główna miara daniny. Rączka była podstawową jednostką, którą bartnicy odmierzali miód dla króla lub pana feudalnego. Jedna rączka miodu mieściła w sobie zazwyczaj od 10 do 10,5 garnca. Ponieważ staropolski garniec miał niecałe 4 litry (ok. 3,77 litra), rączka miodu liczyła około 38 do 40 litrów objętości. W tamtych czasach rączkami mierzono zarówno płynny patok (czysty miód), jak i tzw. miód przaśny, czyli miód w plastrach prosto z leśnej barci.

Dokument. Fot. Autor

Dokument to dawny polski rejestr podatkowy lub spis powinności chłopskich (inwentarz dóbr). Każdy wpis składa się z trzech głównych elementów: Nazwisko i imię kmiecia lub zagrodnika (po lewej stronie). Wielkość gospodarstwa wyrażona w jednostkach miary (w środku, np. ćwierci, skojce czy grosze). Adnotacja boczna (po prawej stronie), najczęściej powtarzająca formułę łacińsko-polską dotyczącą formy płatności lub świadczenia, zawierająca słowa takie jak „solvit” (zapłacił). Na samej górze karty widnieją symbole dawnych monet lub miar: ł (oznaczenie łanów lub florenów/złotych), g (grosze), d (denary). Wpisy: Stanisław Lutoch – [gospodarstwo/podatek:] 1 [jednostka], 8 groszy. Dopiski boczne: Płaci połowę [medietatem], to jest 12 groszy, resztę zapłacił [solvit]. Staś Pijanka – 1 [jednostka], 8 groszy. Zapłacił [solvit]. Paweł Polak – 1 [jednostka], 8 groszy. Hanusz – 1 [jednostka], 8 groszy. Dopiski boczne: Płaci połowę, to jest 12 groszy, resztę zapłacił [solvit]. Trzepioł – 1 [jednostka], 2 grosze. Zapłacił połowę, to jest 12 groszy… zapłacił [solvit]. Inejga Jan – 1 [jednostka], 8 groszy. Piotr Groch – 1 [jednostka], 8 groszy. Dopiski boczne: Płaci połowę, to jest 12 groszy z tego… zapłacił [solvit]. Bartel Mróz – 1 [jednostka], 2 grosze. Płaci połowę, to jest 9 groszy z tego… zapłacił [solvit]. Zięba – 1 [jednostka], 8 groszy. Staś Kubasika – 1 [jednostka], 8 groszy. Alby [Wojciech/Albert] Kobyłka – 1 [jednostka], 8 groszy. Dopiski boczne: Płaci połowę, to jest 9 groszy z tego, resztę zapłacił [solvit]. Alby [Wojciech/Albert] Kiełbasa – 1 [jednostka], 8 groszy. Nowy Kaczor – 1 [jednostka], 8 groszy. Dopiski boczne: Płaci połowę, to jest 12 groszy, resztę zapłacił [solvit]. Nowy Trzebich – 1 [jednostka], 8 groszy. Alby [Wojciech/Albert] Niedbała – 1 [jednostka], 8 groszy. Dopiski boczne: Płaci połowę, to jest 12 groszy, resztę zapłacił [solvit]. Marcin Trzebich – 1 [jednostka], 8 groszy. Mich Fryg – 1 [jednostka], 8 groszy. Dopiski boczne: Płaci połowę, to jest 12 groszy… zapłacił [solvit]. Marcin Frygiel – 1 [jednostka], 8 groszy. Piotra Skrzypka – 1 [jednostka], 8 groszy. Dopiski boczne: Płaci połowę, to jest 12 groszy, resztę zapłacił [solvit]. Jakub Szymania – 1 [jednostka], 8 groszy. Baliowski – 1 [jednostka], 8 groszy. Dopiski boczne: Płaci połowę… resztę zapłacił [solvit].

Dokument. Fot. Autor.

Transkrypcja oryginału oraz tłumaczenie na język polski poszczególnych sekcji:  Spis kmieci i ich powinności (górna część) Maciej Bońka płaci […] groszy     Galiński płaci […] groszy  Szymon Kozieł płaci […] groszy Wojciech Bartłomiej płaci […] groszy                        Paweł Piotrek płaci […] groszy Karczmy: Dwie karczmy w tej samej miejscowości płacą po 30 groszy: Stanisław Pianta [Pięta] — zapłacił za 30 [groszy] Piotr Czech z karczmy — zapłacił za 30 [groszy]  Młyn Rudny; Konicz z młyna Rudnego […] płaci 2 rączki [miary] białej mąki na święto św. Piotra  Sekcja: Młyn Bobrowa (skreślona w oryginale) Paweł Karczma z młyna Bobrowa […] płaci 30 [groszy]   Podsumowania i opłaty w naturze (dolna część)   Suma miodu z tej wsi wynosi: 20 [miar/głębi] miodu leśnego sprzedanego karczmarzom […] oraz przaśnego miodu […] Również suma chleba, który daje się po miodzie w garncach […] wynosi 8 miar. Suma tego roku wynosi […]    14 [groszy] na święto Zesłania Ducha Świętego (Zielone Świątki) i osiem groszy z każdego łanu. Suma wynosi […] pieniędzy, które daje się za owies z każdego łanu po jednej [mierze] […].

1. Wykaz imienny kmieci (Górna część strony) Transkrypcja: Math[ias] Kozla d[at] gr[ossos] ? p[er] ? Calienski d[at] gr[ossos] ? Simon Kozel d[at] gr[ossos] ? p[er] ? albi[us] barthlomiej d[at] gr[ossos] ? paulus piotruch d[at] gr[ossos] ?Tłumaczenie: Maciej Kozla daje groszy [wartość zamazana] za [?] Kalieński daje groszy [wartość zamazana]. Szymon Kozel daje groszy [wartość zamazana] za [?] Biały Bartłomiej daje groszy [wartość zamazana]. Paweł Piotruch daje groszy [wartość zamazana]

Dokument. Fot. Autor.

Sumariusz ceł z komór celnych (kamor) w Ostrzeszowie, Wieluniu i Bolesławcu.          Roku Pańskiego 1542 r. Podsumowanie przychodów pobranych z ceł nowych i starych komory ostrzeszowskiej, wieluńskiej i bolesławieckiej za cały wyżej zapisany rok, od dnia pierwszego stycznia do ostatniego grudnia, kontynuowane i [zapisane] po raz pierwszy. Cło nowe ostrzeszowskie: Suma wołów 1527, od których pobrano opłatę po jednym florenia, co czyni w groszach: 1527. Suma krów 529, od których pobrano opłatę w groszach, co piętnaście sztuk czyni [sumę]: 264 [florenów] / 15 [groszy]. Suma koni i klaczy 70, od których pobrano opłatę w groszach, co piętnaście sztuk czyni [sumę]: 35.      Suma skór wolich (lub bydła rzeźnego) 5967, od których pobrano opłatę w groszach po $1\frac{1}{2}$ [za sztukę], co czyni [sumę]: 298 / 10 / 9.  Suma skór mniejszych 4400, od których za każdą setkę pobrano opłatę po 10 groszy, co czyni [sumę]: 14.        Wyjaśnienie dawnych pojęć i jednostek: Przeliczenia walutowe: W ówczesnym systemie monetarnym Królestwa Polskiego 1 floren (złoty polski) dzielił się na 30 groszy. Zapisy łamane (np. 264 / 15) oznaczają kolejno floreny oraz pozostałe grosze.                   Nazewnictwo łacińskie: Słowo cutteum (lub cyttium) w kontekście komór celnych i rzeźnych odnosiło się najczęściej do skór zwierzęcych (wyprawionych lub surowych) bądź całych tusz przeznaczonych na handel hurtowy.

Dokument. Fot. Autor

Prezentowany dokument to szesnastowieczny łaciński rejestr dochodów (rejestr podskarbiowski lub celny), pochodzący najprawdopodobniej z Ostrzeszowa (w tekście zapisanego jako Ostrzessov). Transkrypcja tekstu:

Suma wosku kamieni 90 i pół : od których pobrano po 4 grosze : co czyni 121 florenów i 10 groszy.  Suma miodu beczek (tun) 50 : od których pobrano po 6 groszy, co czyni w groszach 10 florenów. Suma węgorzy beczek (tun) 16 : od których pobrano po 6 groszy, co czyni 3 floreny i 6 groszy.  Suma ryb beczek (tun) 69 : od których pobrano po 6 groszy : co czyni 13 florenów i 24 grosze. Suma śledzi beczek (tun) 3 : od których pobrano po 6 groszy, co czyni 0 florenów i 18 groszy.  Suma wszystkich pobranych dochodów z Nowego Cła wyżej wymienionej izby (komory) w Ostrzeszowie: co czyni (przy przeliczniku) za 30 groszy [za floren]: 2298 florenów, 13 groszy i 9 denarów       

Kluczowe pojęcia występujące w dokumencie:  Cere lapides (kamienie wosku): „Kamień” to dawna jednostka miary masy, używana powszechnie m.in. przy handlu woskiem. Tunne (tuny / beczki): Standardowa miara objętości dla towarów sypkich i płynnych (np. ryb, miodu, śledzi) transportowanych drogą handlową.                        Allecum (śledzie) & Anguillarum (węgorze): Ryby stanowiły niezwykle istotny i luksusowy element handlu w dawnej Polsce ze względu na liczne dni postne.            Tholonei noui (Nowe Cło): Oznacza opłatę celną (myto) ustanowioną na danym szlaku handlowym przechodzącym przez komorę celną w Ostrzeszowie.

Dokument. Fot. Autor.

Przedstawiony dokument to XVI-wieczny łaciński rejestr podatkowy zatytułowany „Theloncum antiquum” (Stare cło), dotyczący opłat uiszczanych w zamku Ostrzeszów (Castro Ostrzessouien[sis]). Rejestr szczegółowo dokumentuje wpływy podatkowe od handlu różnymi towarami (np. bydłem, miodem, woskiem, suknem czy kwasem chlebowym/piwem) przeliczane na floreny, grosze i denary.                         Transkrypcja tekstu:  Stare cło: Od wołów, krów i koni stare cło uiszczane jest na zamku ostrzeszowskim. Suma podatków od bydła [wynosi] 5967: z których pobór po 1 denarze daje 22 floreny i 3 grosze. Suma mniejszych podatków [wynosi] 4400, z których od setki pobór po 1 groszu daje 1 floren i 14 groszy.

Suma kamieni wosku: 985: z których pobór po dwa denary daje 3 floreny, 19 groszy i 8 denarów. Suma miodu wynosi beczek (tun): 50: z których pobór po 2 denary daje 1 floren i 20 groszy. Suma kamieni łoju, sadła i słoniny: 6209: z których pobór po 2 denary daje 22 floreny, 29 groszy i 16 denarów. Suma wozów/skrzyń towarów norymberskich [wynosi] 54½, z których pobór po 8 groszy daje 14 florenów i 16 groszy. Suma sukna śląskiego [wynosi] 37 bel, z których pobór po 6 groszy daje 7 florenów i 12 groszy. Suma kos [żelaznych] [wynosi] 4000, z których od setki pobór po 3 grosze daje 4 floreny. Suma kamieni lipca (czystego miodu lipowego) [wynosi] 23: z których pobór po jednym groszu daje 0 florenów i 23 grosze

Dokument. Fot. Autor.

Transkrypcja ; fragment staropolskiej, łacińskiej księgi rachunkowej (rejestru podatkowego lub celnego) dotyczący Ostrzeszowa.
Transkrypcja łacińska
[1] Summa Croci libre : 36 : a quibus per-
[2] ceptum per grossum unum facit ff 1 / 6
[3] Summa cimini Sacci : 8 : a quibus
[4] perceptum per grossos : 5 : facit ff 1 / 10
[5] Summa lardi perne : 814 : a quibus
[6] perceptum per denarios 2 facit ff 3 / 0 / 8
[7] Summa porcorum et arietum : 86 : a
[8] quibus perceptum per denar’ 3 fac’ ff 0 / 14 / 6
[9] Summa Curruum 273 a quibus per-
[10] ceptum per grossos tres facit ff 27 / 9
[11] Summa percepta prouen-
[12] tuum thelonci antiqui
[13] came[re] prefate ostrzesso-
[14] uiensis facit per grossos
[15] 𝔷° ff 111 / 27 / 2

Zapis finansowy i znaki:
Symbol ff (z kreską) to dawna ligatura oznaczająca floren (złoty polski) lub ogólną grzywnę rozliczeniową. Wartości po prawej stronie zapisywane są w systemie trójdzielnym lub dwudzielnym rozdzielonym ukośnikami: floreny / grosze / denary (gdzie 1 floren = 30 groszy, a 1 grosz = 18 denarów). Na samym dole przed kwotą główną pojawia się znak 𝔷° (zapisywany jako z z indeksem) – jest to powszechny w dawnej polskiej buchalterii skrót od słowa „Złotych”.

Polskie tłumaczenie filologiczne
[1–2] Suma szafranu funtów: 36: z których pobrane po jednym groszu czyni: 1 floren i 6 groszy (rachunek: 36 groszy = 1 floren [30 gr] + 6 groszy).
[3–4] Suma kminu worków: 8: z których pobrane po 5 groszy czyni: 1 floren i 10 groszy (rachunek: 8 × 5 = 40 groszy = 1 floren + 10 groszy).
[5–6] Suma połci słoniny: 814: z których pobrane po 2 denary czyni: 3 floreny, 0 groszy i 8 denarów (rachunek: 814 × 2 = 1628 denarów. 1628 / 18 = 90 groszy i 8 denarów. 90 groszy = dokładnie 3 floreny).
[7–8] Suma świń i baranów: 86: z których pobrane po 3 denary czyni: 0 florenów, 14 groszy i 6 denarów (rachunek: 86 × 3 = 258 denarów. 258 / 18 = 14 groszy i 6 denarów).
[9–10] Suma wozów: 273: z których pobrane po trzy grosze czyni: 27 florenów i 9 groszy (rachunek: 273 × 3 = 819 groszy. 819 / 30 = 27 florenów i reszty 9 groszy).
[11–15] Suma pobrana z dochodów cła starego wspomnianej komory ostrzeszowskiej czyni w groszach: Złotych (florenów) 111, groszy 27, denarów 2.

(Uwaga: Jeśli zsumuje się cząstkowe floreny, grosze i denary z pozycji 1–5, dają one dokładnie kwotę końcową: 1+1+3+27 = 32 floreny; grosze: 6+10+14+9 = 39 groszy [czyli 1 floren i 9 groszy]; denary: 8+6 = 14 denarów. Końcowa suma tej konkretnej sekcji wynosiłaby 33 floreny, 9 groszy i 14 denarów. Kwota 111 florenów wpisana na dole oznacza, że na komorze ostrzeszowskiej rozliczano również inne, niewymienione na tej konkretnej stronie pozycje).

Dokument. Fot. Autor.

Dokument to szesnastowieczny rejestr podatkowy, a dokładniej spis dochodów z tzw. nowego cła wieluńskiego (Theloncum nouum viclunensis).

Tłumaczenie na język polski wszystkich pozycji zapisanych na karcie rejestru nowego cła wieluńskiego:

Nowe cło komory wieluńskiej
Suma wołów: 511, od których pobrano po jednym florenia, co czyni w groszach… 511 [florenów]
Suma krów: 3, od których pobrano po piętnaście groszy, co czyni… 1 [floren] / 15 [groszy]
Suma koni i klaczy: 41, od których pobrano po 15 groszy, [co czyni]… 20 [florenów] / 15 [groszy]
Suma kamieni wosku: 3148 i pół, od których pobrano po 4 grosze, co czyni… 419 [florenów] / 24 [grosze]
Suma wozów wołowych: 6,811, od których pobrano po 1 i pół grosza, co czyni… 340 [florenów] / 16 [groszy] / 9 [denarów]
Suma wozów mniejszych: 3,480, od których za sto pobrano po 10 groszy, [co czyni]… 11 [florenów] / 18 [groszy]
Suma wozów ruskich z… [brak pewności co do nazwy towaru], od każdego pobrano po 1 i pół grosza, co czyni… 1 [floren] / 20 [groszy]
Suma beczek miodu: 235, od których pobrano po 6 groszy, co czyni… 47 [florenów]
Suma beczek śledzi: 2,013, od których pobrano po 6 groszy, co czyni… 402 [florenów] / 18 [groszy]

Uwaga do rachunków: W ówczesnym systemie monetarnym Rzeczypospolitej 1 floren (złoty polski) liczył dokładnie 30 groszy, a 1 grosz dzielił się na 18 denarów. Zapisy po prawej stronie (np. 402 / 18) oznaczają kwotę końcową w florenach i groszach.

Dokument. Fot. Autor.

Tłumaczenie całego tekstu c.d.:
Suma węgorzy wynosi 64. Wtedy [w tym czasie], z których przychód liczony po 6 groszy [za sztukę/kopę] czyni 32 floreny i 24 grosze.
Suma ryb solonych wynosi wtedy 40 i pół. Z których przychód liczony po 6 groszy czyni 8 florenów i 3 grosze.
Suma wszystkich powyższych zebranych przychodów (prowentów) nowego [majątku/komory] Haclonei izby viclinensis [zapewne nazwy własne miejscowości lub urzędów] czyni, w przeliczeniu na grosze po 30 [za floren]: 1797 florenów, 3 grosze i 9 denarów.

Słowniczek terminów i dokładna analiza językowa (dla dociekliwych):
Summa anguillarum – Suma węgorzy. Węgorze w dawnej Polsce były cennym towarem luksusowym, często oddawanym jako czynsz w dobrach zamkowych lub klasztornych.
Summa piscium saltorum – Suma ryb solonych (od łac. sal – sól). Ryby solone (np. śledzie, łososie) stanowiły kluczowy element diety postnej.
Perceptum – Przychód / zebrano / pobrano (od łac. percipere – pobierać podatki lub opłaty).
Facit per grossos 30 – Czyni w przeliczeniu na grosze po 30. Jest to kluczowa formuła księgowa, która potwierdza, że w tym systemie rozliczeniowym 1 floren (złoty) równał się 30 groszom.

Dokument. Fot. Autor.

Dokument to szesnastowieczny rejestr celny i podatkowy (łac. Theloncum antiquum – dawne cło/myto) spisany po łacinie. Przedstawia on rozliczenia przychodów oraz opłat z tytułu handlu różnorodnymi towarami w rejonie zamku i miasta Bolesławiec (łac. Castro Boleslaviensi).

Tłumaczenie całego dokumentu z języka łacińskiego na język polski:

Nowe Cło Bolesławieckie
Suma wołów [wynosi] 521, z których pobrany [podatek] po jednym florenien za sztukę czyni w groszach (w przeliczeniu po 30 groszy za floren) 527 [groszy].
Suma krów [wynosi] 380, z których pobrany [podatek] po 15 groszy czyni 190 [groszy].
Suma koni i klaczy [wynosi] 118, z których pobrany [podatek] po 15 groszy czyni 59 [groszy].
Suma skór wołowych [wynosi] 75, z których pobrany [podatek] po 1 i pół grosza czyni 3 [grosze] / 22 [denary] / 9 [fenigów].
Suma kamieni wosku [wynosi] 12, z których pobrany [podatek] po 4 grosze czyni 1 [grosz] / 18 [denarów].
Suma beczek miodu [wynosi] 33, z których pobrany [podatek] po 6 groszy czyni 6 [groszy] / 18 [denarów].
Suma przychodów uzyskanych z nowego cła Izby Bolesławieckiej roku wyżej wspomnianego czyni w groszach (licząc po 30 groszy na floren):
787 [florenów] / 28 [groszy] / 9 [denarów].

Dokument. Fot. Autor.

Oto dokładne tłumaczenie tekstu z dokumentu na język polski. Tekst jest XVI-wiecznym rejestrem rachunkowym, w którym zapisano sumy wpływów z dawnego cła (Theloncum antiquum) w podziale na konkretne towary, ich ilości, stawki przeliczeniowe oraz ostateczną wartość – Nowe Cło Bolesławieckie

Wartości pieniężne na końcu każdej linii podane są w systemie: Floren (złoty) / Grosze / Denary.

Stare Cło (Theloncum antiquum)
Od wołów, krów i koni, gdy dawne cło opłacane jest na zamku bolesławieckim: Suma opłat od skór wołowych: 6886 sztuk, z których przychód liczony po 2 denary wynosi 25 florenów / 15 groszy / 2 denary.
Suma opłat od skór mniejszych: 3480 sztuk, z których przychód liczony po 1 groszu za sto [sztuk] wynosi 1 floren / 4 grosze / 14 denarów.
Suma opłat od skór ruskich (Tachri): 20 sztuk, z których przychód liczony po 6 denarów wynosi 0 florenów / 6 groszy / 12 denarów.
Suma za beczki miodu: 68 beczek, z których przychód liczony po jednym groszu [za beczkę] wynosi 8 florenów / 28 groszy / 0 denarów.
Suma za kamienie wosku: 3160 kamieni, z których przychód liczony po 2 denary wynosi 11 florenów / 21 groszy / 3 denary.
Suma za kamienie wełny i łoju baraniego: 3178 kamieni, z których przychód liczony po 3 denary wynosi 17 florenów / 19 groszy / 12 denarów.
Suma za kamienie pieprzu: 69 kamieni, z których przychód liczony po jednym groszu wynosi 2 floren / 9 groszy / 0 denarów.
Suma za funty szafranu: 22 funty, z których przychód liczony po jednym groszu wynosi 0 florenów / 22 grosze / 0 denarów.
Suma za worki kminu: 6 worków, z których przychód liczony po pięć groszy wynosi 1 floren / 0 groszy / 0 denarów.

Dokument. Fot. Autor

Dokument to szesnastowieczny łaciński rejestr rachunkowy (prawdopodobnie fragment księgi podatkowej lub celnej) dotyczący dochodów z handlu i myta.
Transkrypcja:
Suma [z tytułu] 74 bali sukna, od których pobrano po 6 groszy: wynosi 14 florenów / 24 grosze.
Suma [z tytułu] towarów norymberskich: 24½ naczynia (beczki/faski), od których po 6 groszy: wynosi 6 florenów / 16 groszy.
Suma [z tytułu] 236 świń i baranów, od których pobrano po 3 denary: wynosi 1 floren / 16 groszy.
Suma pobrana z dochodów dawnego Haclonei(?) zamku/komory(?) Bolesławiec: wynosi po 30 groszy [za jednostkę] 92 floreny / 2 grosze / 7 denarów.

Uwagi historyczno-językowe do tłumaczenia:
Towary norymberskie (mercium nurembergensium): Był to szeroki asortyment wyrobów rzemieślniczych (metalowych, papierniczych, zabawek), którymi Norymberga handlowała z całą Europą Środkową.
Naczynia (vasa): W dawnych rejestrach celnych oznaczało to opakowania transportowe – beczki, faski lub skrzynie, w których przewożono towary sypkie i drobne.
Haclonei…: To słowo oraz następujący po nim skrót (ca: mẽ) są trudniejsze do jednoznacznej identyfikacji bez szerszego kontekstu geograficznego. Może to być nazwa własna dawnego wójta, dzierżawcy cła, nazwa konkretnego folwarku lub urzędu celnego (camera) podległego pod Bolesławiec.
Boleslamẽ – odnosi się do Bolesławca (łac. Boleslavia), co wskazuje, że rejestr dotyczy poboru opłat na terenie  Wielkopolski.

Dokument. Fot. Autor.

Przedstawiony dokument to szesnastowieczny łaciński rejestr finansowy (podatkowy), najprawdopodobniej dotyczący poboru opłat celnych. Pismo to renesansowa kursywa (pismo kancelaryjne), w którym pojawiają się dawne polskie określenia wplecione w łaciński tekst.

Transkrypcja i odczyt tekstu:
Tekst podsumowuje przychody z tzw. przemity (dawnego cła lub kar za nielegalny przewóz towarów bez opłacenia cła) oraz ogólne dochody z komór celnych w określonym regionie.
Przemitha / Przemithli / Przemithly: To staropolskie słowo przemita (lub przemyt). W dawnej Polsce oznaczało ono pierwotnie opłatę karną za przewożenie towarów drogami omijającymi komory celne (czyli za „przemycanie”), bądź ogólne określenie na skonfiskowany towar i cło z tego tytułu.
Theloneum / Thelonei: Łacińskie określenie na cło lub komorę celną.
Boleslavien[sis]: Wskazuje na lokalizację – przymiotnik odnosi się najpewniej do Bolesławca (łac. Boleslavia), co sugeruje, że rejestr dotyczy dochodów z tamtejszego okręgu celnego.
Zapisy kwot: Symbole przypominające przekreślone ff lub ł oznaczają floreny (złote polskie). Ukośniki dzielą kwoty na floreny, grosze i denary (np. fl. 974 / 20 / 16 oznacza 974 floreny, 20 groszy i 16 denarów).

Sens dokumentu:
Pierwsza sekcja określa sumę uzyskaną z kar i sprzedaży towarów odebranych osobom, które dopuściły się wykroczenia celnego (transgressionum thelonei – przemytu), co przyniosło dochód w wysokości 94 florenów i 20 groszy.
Druga sekcja stanowi całościowe podsumowanie (Summa omnium perceptorum) wszystkich dochodów, zarówno „nowych, jak i starych cel”, a także kar za przemyt z komór celnych wspomnianego Bolesławca, dając łączną kwotę 974 florenów, 20 groszy i 16 denarów.

Inwentarz budowania zamków i dworów w województwach wielkopolskich. Kod referencyjny  1/4/0/8/8. Daty 1564 – 1565 – 1655. Archiwa – Archiwum Główne Akt Dawnych. Fundusze. W tej części  niewiele znajdziemy opisu m. Lututów. Niemniej jednak pojawia się w opisach miejscowości sąsiednich, poruszający różne problemy wynikające z bezpośredniego sąsiedztwa z tymi majątkami. Lututów bowiem, o czym w dalszej części, do początku XVIII. w nie posiadał zabudowy dworskiej jako dobra prywatne i kościelne. Zatem przejdę do dokumentów o znaczeniu historycznym opisu inwentarz dóbr ziemskich (folwarków) z dawnego województwa sieradzkiego i Kaliskiego do 1655 r.

Dokument. Fot. Autor.

Przedstawiony dokument to staropolski rękopis zawierający inwentarz dóbr ziemskich (folwarków) z  województwa sieradzkiego. Jest to klasyczny opis gospodarczy i architektoniczny (lustracja lub inwentarz) z XVII w. Województwo Sieradzkie Folwark Manicze. Budynki. Dom mieszkalny, czarna piekarnia izba z piecem chlebowym, w której dym unosił się w pomieszczeniu lub kuchnia czeladna, przylegająca do niej komora [spiżarnia]. Sień, przez którą przechodzi się do izby gumiennej [gospodarczej]. Przy sieni stoi spora komora. Spichlerz. Czeladź [Służba folwarczna]. Wynagrodzenie roczne dla służby dworskiej (dziewek/parobków): Dziewkom [dziewczętom służebnym] za rok – 24 grosze srebrne. Pastuchom – 24 grosze srebrne. Dla nich wszystkich na rok… dalsza część to nieczytelne zapisy dotyczące deputatów lub odzieży roboczej.

Folwark Klonowa. Budynki. Duży, nowy dom, obity deskami [lub z oheblowanych bali]. Wielka izba: ma 5 okien z szybiem szklanym [błonami szklanymi], 1 stół, 5 ław wzdłuż ścian. Piec w dobrym stanie, komin murowany. Drzwi na zawiasach, wyposażone w zamek i klamkę. Sień: okna ze szklanymi szybami, znajduje się tu izdebka ze szafą, murowany komin oraz 2 ławki. Drzwi mocowane na zawiasach, z zamkiem. Mniejsza izdebka: sklepiona [lub ze skosem], ma 3 okna z szklanymi szybami, 1 stół i drzwi z zamkiem. W przylegającym pokoju [komnacie] jest 1 okno z szklaną szybą, 1 stół i murowany komin. Po drugiej stronie tego domu: Znajduje się kolejna izdebka z 3 oknami ze szklanymi szybami, stołkiem i 2 ławkami. Po lewej stronie tej izdebki mieści się komora z oknami ze szklanymi szybami zabezpieczonymi żelaznymi kratami. Znajduje się tam także 1 wanna [lub stągiew/kadź]. Drzwi zamykane na zamek. Po prawej stronie znajduje się pokój [komnata] z murowanym kominem, 2 oknami ze szklanymi szybami i żelaznymi kratami. Przy tym pokoju stoi komora z 1 oknem. Drzwi na zawiasach z zamkiem. Pod tymi pokojami, w dolnej części budynku, znajduje się 1 piwnica [loch]. Na piętrze [poddaszu] tego domu: Niewielka izdebka z oknami ze szklanymi szybami i 1 stołem. Obok stoi pokoik [komnatka] z murowanym kominem i 3 oknami ze szklanymi szybami. Drzwi na zawiasach, z zamkiem. Przy tych izdebkach znajduje się duża komora z 2 oknami wyposażonymi w okiennice. Przed izbą…

Słowniczek użytych pojęć: Błona szklana – dawne określenie szyby okiennej. W tamtych czasach okna tworzono z małych kawałków szkła oprawianych w ołów, co przypominało błonę. Wcześniej była to błona z pęcherza zwierzęcego. Kownata (Komnata) – pokój mieszkalny, zazwyczaj lepiej ogrzewany i przeznaczony dla właścicieli lub zarządcy, w przeciwieństwie do czeladnych izb. Obetany – prawdopodobnie od słowa ociosany lub obity (np. deskami dla ocieplenia budynku). Komora – nieogrzewane pomieszczenie gospodarcze, pełniące funkcję spiżarni, garderoby lub magazynu. Loch – w dawnej polszczyźnie oznaczało to po prostu murowaną lub ziemną piwnicę pod budynkiem, służącą do przechowywania żywności.

Dokument. Fot. Autor.

Przedstawiony dokument to XVII-wieczny staropolski inwentarz majętności klucza Klonowa (wchodzącego w skład dóbr stołowych arcybiskupstwa gnieźnieńskiego). Tekst sporządzony jest w języku polskim. Opisuje on szczegółowo zabudowania folwarczne, ich stan techniczny oraz elementy konstrukcyjne.

Opis zabudowań gospodarczych i folwarku
[…] szklana szyba oraz żelazna krata. Drzwi potrójne (lub trzy pary drzwi), zamontowane na zawiasach i zamykane na skoble.
Na tym podwórzu znajduje się dom mający 3 okna z szybami oprawionymi w drewniane ramy. Przed główną izbą mieści się sień. Z sieni przechodzi się do komory, do której prowadzą trzy pary drzwi na zawiasach, zamykane na skoble. Pod tym domem znajduje się piwnica oraz spichlerz (sołek).
Stajnia jest wielka, mogąca pomieścić 100 koni. Ponadto w przybudówkach do tej stajni znajdują się stanowiska na kolejnych 50 koni.
Dom gospodarczy (zarządcy) posiada białą izbę z 2 oknami z szklanymi szybami. Z sieni przechodzi się do komory z 1 oknem o szklanej szybie. Przed izbą znajduje się sień z 3 oknami mającymi szklane szyby oprawione w drewno. Przy sieni stoi przyedsionek, a z tego przedsionka przechodzi się do komory; drzwi na zawiasach przy wejściu.
Browar. Sprzęty browarnicze znajdują się w ogrodzie, w tym dobra kadź do piwa. Druga, mniejsza kadź służy do chmielu. Ponadto są tam 3 wielkie kadzie i 1 koryto. W browarze tym stoi główny piec. Z browaru przechodzi się do izby krytej strzechą (słomą), która ma 3 okna ze szklanymi szybami oprawionymi w drewno, a także koryto na słód. Z izby przechodzi się do komory, gdzie drzwi są na zawiasach.
Przy dworze znajdują się dobre chmielniki. Zbiera się w nich chmiel w ilości w pełni wystarczającej do warzenia piwa. W całym tym folwarku nie ma jednak ani jednego ogrodu [warzywnego/owocowego]!
Czeladz.
Dla dworu / dla pasterza (zatrudnieni dobrowolnie / „na woli”) — wynagrodzenie/przydział: 1 i 18/30 (?) zł
Dla 3 dziewek (służących) — wynagrodzenie/przydział: 2 zł/miary
Dla chłopca do pasienia gęsi — wynagrodzenie/przydział: 1 zł/miara
[Kolejna pozycja] — wynagrodzenie/przydział: 1 zł/miara
Dopisek po prawej stronie klamry:
Wszyscy oni otrzymują w ramach zaopatrzenia świeżą kaszę, nowe buty (1 parę) oraz posiłek.

Dokument. Fot. Autor.

Prezentowany dokument to szesnastowieczny starodruk lub rękopis, stanowiący fragment lustracji dóbr królewskich z 1564 roku dla województwa sieradzkiego oraz ziemi wieluńskiej. Słowo nagłówkowe na samej górze wskazuje lokalizację: Wojewodztwie Sziradzkim.

W środkowej części znajduje się wyraźny, duży nagłówek Wieluń.

Opis Zamku Wieluńskiego:
Województwo Sieradzkie
Wieluń

Opis zabudowań Zamku Wieluńskiego, urzędników w Czeladzi Zamkowej, uzbrojenia oraz wszystkich rzeczy, które się w nim znajdują, a także dóbr w folwarkach do tegoż zamku przynależnych.
Spisane za czasów urodzonego pana Stanisława Koniecpolskiego, starosty wieluńskiego, oraz szlachetnego Piotra Łobińskiego, podstarościego – urzędników wówczas urzędujących – dokładnie dnia 7 września roku Pańskiego 1564. W tym to czasie zebraliśmy się tam, aby od tego miejsca zacząć i przeprowadzić rewizję.
Brama wraz z pomostem [zwodzonym] i zwrotami [mechanizmami obrotowymi], przy niej małych działek [armatek] 6. Fornetów [pancerzy/masek ochronnych] i oszczepów 12. Wiaderek skórzanych do wody 12.
Obok tejże bramy znajduje się murowana kuchnia ze sklepieniem, odpowiednio wyposażona, z dwojgiem drzwi: jednymi żelaznymi, a drugimi drewnianymi. Dalej w zamku, w tym samym przejściu, znajduje się piwnica murowana z solidnym sklepieniem, zamykana na żelazne kraty w oknach. Naprzeciwko piwnicy mieści się murowana spiżarnia oraz komórka dla odźwiernego. Ponad bramą…

Wyjaśnienie kluczowych pojęć z tekstu:
Urodzony / Szlachetny (Za Urodzonego… y za Szlachetnego…) – oficjalne tytulowanie urzędników państwowych i szlachty w dawnej Polsce (od łacińskich zwrotów generosus oraz nobilis).
Wywód y zwroty – archaiczne określenie elementów konstrukcyjnych bramy obronnej, najprawdopodobniej zwodzonego mostu oraz mechanizmów (kołowrotów) służących do jego podnoszenia.
Sklepista dostateczna – pomieszczenie posiadające solidne, bezpieczne murowane sklepienie (zamiast drewnianego stropu, co chroniło np. przed pożarem).

Dokument. Fot. Autor.

Prezentowany dokument to staropolski rękopis zawierający lustrację (inwentarz) zamku, sporządzony pismem staropolskim. Na górze strony widnieje wyraźny zapisek lokalizacyjny: „Wielun”

Tekst stanowi szczegółowy opis architektoniczny poszczególnych pomieszczeń warowni lub dworu obronnego, z uwzględnieniem ich stanu technicznego oraz wyposażenia.

Transkrypcja:

…idąc po wschodzie Sklep murowany dostateczny, drzwi żelazne, okiennice żelazne y kraty. A w tym chowają księgi grodzkie. Po wschodzie idąc nad Bramą sień, w której kaplica murowana. W niej ołtarzyk z dwoma obrazy, y ławka kościelna, okno szklane, krata żelazna. W boku jej krata żelazna. Przeciwko sieni izba murowana średnio wielka nowo opędzona przez p. Starostę dzisiejszego. Błon szklanych 5 kraty żelazne w tychże okien. Przeciwko izbie trochę wyżej kilka stopniów nad ziemią kownata z kominem murowanym opędzona okna szklane…

Kluczowe elementy i ciekawostki w tekście:
Księgi grodzkie: Tekst wprost wskazuje miejsce przechowywania dokumentacji sądowej i urzędowej dawnego powiatu wieluńskiego („A w tym chowają księgi grodzkie”), co dowodzi, że opisywany obiekt pełnił ważne funkcje administracyjno-sądownicze (пp. zamek starosty w Wieluniu).
Elementy architektoniczne: W tekście powtarzają się staropolskie określenia takie jak błon szklany (dawne przeszklenie okna, często z okrągłych szybek oprawianych w ołów), kownata (komnata), sklep murowany (pomieszczenie ze sklepieniem murowanym, często pełniące funkcję bezpiecznego skarbca lub archiwum) oraz opędzona (w znaczeniu: wykończona, oszalowana lub ocieplona drewnem).
Wzmianka o staroście: Zapis informuje o inwestycjach i remontach podjętych przez aktualnego urzędnika („nowo opędzona przez p. Starostę dzisiejszego”).

Dokument. Fot. Autor.

Przedstawiony dokument to staropolski rękopis, stanowiący fragment inwentarza dóbr szlacheckich lub królewskich z terenu dawnego województwa sieradzkiego (co potwierdza nagłówek na górze strony: „Wojewodztwie Sziradzkim”).

Tekst został sporządzony w języku polskim przy użyciu dawnej kursywy. Jest to kontynuacja opisu zabudowań gospodarczych i mieszkalnych – rejestrowano w nim stan techniczny budynków, liczbę okien, drzwi oraz rodzaj użytych materiałów (np. oprawa żelazna, okna szklane, blony).

Kluczowe fragmenty tekstu (transkrypcja wybranych fragmentów):
Nagłówek: Wojewodztwie Sziradzkim
Pierwszy akapit (opis nad spiżarniami): Nad Spizarniami po wschodzie idący w górę sień… kominem okno 1. błona szklana y krata żelazna. Przeciwko siemij [sieni] izba murowana okien z błoni skla…
Kolejna sekcja (opis domu): Wkoło tego domu idąc po gankowy izba drzewiana, okien 3. błon szklana…
Środkowy nagłówek: Przigrodek (Przygródek – część podzamcza lub wydzielona przestrzeń gospodarcza).
Opis pod nagłówkiem: Na Przygrodku kuźnia nowa murowana wielka nad wodą… izba murowana dobra nowa…

Dokumenty tego typu stanowią bezcenne źródło wiedzy dla historyków architektury oraz badaczy obyczajowości dawnej Polski, precyzyjnie opisując, jak wyglądało codzienne otoczenie i zaplecze gospodarcze w dawnych wiekach.

Dokument. Fot. Autor.

Oto tłumaczenie zapisanego w tekście opisu na współczesny język polski:

Wieluń.
Przed słodownią znajduje się przykrzyż (przedsionek/przejście), wewnątrz są 2 kotły i 2 kadzie oraz 3 przygródki (wydzielone przegrody). Nad tą słodownią, na górze, mieści się oźdownia (suszarnia słodu), w której często suszy się słód. Przy przegrodzie jest drewniany ganek z oknami oraz stawek. Ganek ten z dachu nad wodą prowadzi przez przekop (fosę) w stronę miasta i kościoła Bożego.

Przed bramą znajduje się krata na żelaznych zawiasach oraz ganeczek – czyli miejsce do siedzenia, pod którym mieści się dobra, dobrze wykończona budowla oraz żuraw z okutym wiadrem.
Fortka (furta) prowadząca z zamku w stronę Bielnikowa ma żelazne drzwi. Od tej furty ciągnie się zadaszony ganek przechodzący nad fosą aż do łaźni.
Łaźnia jest biała i nowa. Ma 2 okna z oszklonymi szybami (błonami), a w piecu mieści się osiem kół (kafli/otworów). Znajduje się tam kamionkowy kocioł z blachą oraz 1 wanna. Ponadto są tam 2 przyhadki (ławy/podesty do siedzenia w saunie) oraz drzwi na zawiasach. Przed łaźnią znajduje się sień z kominem, a z tej sieni przechodzi się do drugiej sieni, w której stoi piec do pieczenia chleba. Z sieni wchodzi się do białej izby z 3 oszklonymi oknami wyposażonymi w okiennice; w izbie tej wydzielono komórkę. Przed samą łaźnią stoi niewielki, otoczony płotem (oparkaniony) sądek (naczynie lub mały zbiornik na wodę).
Za łaźnią wybudowano wielką, nową stajnię, która może pomieścić około 200 koni. Tuż obok niej, niedaleko zamku, znajduje się przybek (przybudówka). Przy niej mieści się sień z lepionym z gliny kominem oraz komora wychodząca z sieni. Jest tam też biała izba z 3 oszklonymi oknami i murowanym kominem. Przy piecu w tej izbie znajduje się kownatka (mała izdebka/skrytka), a przy niej komora schowanka.
W pośrodku zamku.
Stoi stara, wielka biała wieża, którą Królowa Jej Mość Bona nakazała rozebrać. Wyburzono z niej dwie ściany (strony), natomiast dwie pozostałe ściany wciąż stoją i niepotrzebnie zmniejszają przestrzeń na zamkowym dziedzińcu.

Dokument. Fot. Autor.

Transkrypcja tekstu dokumentu:
W województwie sieradzkim

Mury przy zamku z dwóch stron są bardzo słabe i popękane. Nie ma przy nich żadnych zabudowań. Zostały zniszczone przez pożar i wymagają odbudowy (renowacji). Materiał ten można by solidnie wykorzystać, a rzeczy niepotrzebne obrócić na moją korzyść, ponieważ ubodzy ludzie wolą tak, a takie jest też rozkazanie Jego Cesarskiej Mości. Wokół zamku znajduje się fosa, z której unosi się dym (wyziewy), a stojąca w niej woda jest zanieczyszczona i szkodliwa.
Folwark na przedmieściu pod zamkiem
Dom jest niewielki, znajduje się w nim izba, ciemna (skromna) komora oraz sień.
Obszar gospodarczy (gumno) oraz stodoła są całkiem spore i dobrze zbudowane.
Obora: w oborze po obu stronach znajdują się ułożone w rzędach chlewy, a w nich wydzielono dwa mniejsze chlewiki. Od strony podwórza gospodarskiego i stodoły stoją płoty z dobrymi, ruchomymi bramami (wrotami). Na lodowni (chłodni) wybudowano mały spichlerz do przechowywania zboża. Na górze tego spichlerza znajduje się przewiewna suszarnia na sery (sernik). Obok stoi mały chlewik do trzymania młodego bydła. Od strony ulicy podwórze ogrodzone jest płotem (parkanem) z nowymi, dobrymi bramami oraz wrotami.

Dokument. Fot. Autor.

Przedstawiony dokument to siedemnastowieczny inwentarz dóbr ziemskich klucza wieluńskiego. Rękopis sporządzony jest w języku staropolskim przy użyciu pisma  (kursywy z epoki nowożytnej) i szczegółowo opisuje zabudowania oraz wyposażenie dwóch folwarków: Sokolniki oraz Pątnowo (zapisane dawniejszą ortografią jako Patnowo).
Transkrypcja dokumentu:
Wielun
[Część 1: Folwark Sokolniki]
Folwark Sokolniki
Z wrot wychodząc na lewą rękę, Dom wielki, w ktory wchodząc, nad sienią na dedzwiach. Serwnik. Piekarnia izba czarna, komora, do mały chowania w boku tei sieni izba biała, sniey komorka, Przeżyw piekarnie komora, podle niey druga komora zaworą godzenie. Na drugie stronie sień izba nowa biała sniey komnata mała, słownati komora. Pymnica zdrzewa, nadnią komorka. Przeziw tym dwiema domom, Staynia wielka na koni kilkadziesiąt. Podleniey druga Staynia mała go woli karmia Na tei staynie pietr do chowania siana. Wczile tei Stayniey, trzecia stayenka dla wołow, Zdrugą stronę
Stayniey chlewi, w tyle tych chlewow wozownia Obora. Szop 4 Chlewow wokoło 14 Podle obor plewniki,w pośrzodku dwora gołobiniec.
Gumno. Stodoł 3. Około tego dwora strzyzowanie.

[Część 2: Folwark Pątnowo]Folwark Patnowo.
Izba biała. okien 2: błoni siedmi splotna Stoł 1. Ławka 1. Sniey komora, drzwi zwyrzyziadzem, Sień Stol 1. 6 Sieni Piekarnia, okien 2 Stoł 1. Drzwi na zawiasiech zwyrzyziadzem, Spizarnia drzwi zwyrzyziadzem y skoblami obora. Szopi 2. Chlewj 2
Gumno. Stodoli 2, pod iednim przykryciem, Płot

Najważniejsze pojęcia architektoniczne i gospodarcze występujące w tekście:
Izba czarna (piekarnia) – pomieszczenie z piecem, w którym dym unosił się swobodnie pod powałę (kurna chata/izba), służące do przygotowywania posiłków i wypieku chleba.
Izba biała – reprezentacyjna izba mieszkalna, czysta, wolna od dymu, często z piecem kaflowym odprowadzającym dym do komina.
Wyrzyziądz (wyrządź / wirzchziądz) – staropolskie określenie mechanizmu zamykającego, skobla, wrzeciądza lub rodzaju archaicznego zamka u drzwi.
Błoń splotna (błona okienna) – dawne okno, w którym zamiast drogiego szkła taflowego używano napiętej i odpowiednio przygotowanej błony zwierzęcej lub drobnych szybek łączonych ołowianą siecią (splotem).
Gumno – wydzielona część gospodarstwa folwarcznego przeznaczona do omłotu i przechowywania zboża (gdzie stały stodoły).

Dokument. Fot. Autor.

Ta strona to staropolski inwentarz dóbr ziemskich, opisujący zabudowania folwarku Mokrsko w województwie sieradzkim. W województwie sieradzkim
Koło [miejscowości] Lilowami, w tym folwarku wszystkie budynki są nowo wybudowane.

Folwark Mokrsko.
Wchodząc na teren dworu, znajduje się brama, w której po lewej stronie mieści się komora (spiżarnia), a nad samą bramą w górze, po wejściu po schodach, znajduje się sernik (suszarnia serów). Przed nim jest sień. Idąc od bramy po lewej ręce, znajduje się dojnik, do którego pędza się krowy do dojenia i gdzie chowa się cielęta. Obok niego stoi stajenka na 5 koni, a przy stajence chlew dla wieprzy. Z drogi [przejście] dla cieląt.
Dom stoi w środku dziedzińca dworskiego; znajduje się w nim sień oraz duża izba. W izbie jest stół, 3 okna i komora, a z sieni przechodzi się do drugiej komory, w której przechowywane jest masło. Wokół znajdują się: browar, zborisko (miejsce zgromadzeń/skład) oraz piekarnia. Za tymi komorami mieści się:
Gumno: 2 stodoły, 1 plewnik, spichlerz do przechowywania zboża.
Obora: 4 szopy, 2 owczarnie, 4 chlewy oraz stajnia na 15 koni.

Słowniczek i objaśnienia pojęć użyte w opisie:
Komora – pomieszczenie gospodarcze, spiżarnia lub izba do przechowywania rzeczy.
Seruik (Siernik) – przewiewne miejsce (często nad bramą lub na poddaszu) służące do suszenia i przechowywania serów.
Doynik (Dojnik) – wydzielone miejsce lub wiata, gdzie zaganiano i dojono krowy.
Podle – obok, w pobliżu.
Gumno – część folwarku przeznaczona do młócenia i przechowywania zboża (w skład którego wchodziły m.in. stodoły).
Plewnik – pomieszczenie lub szopa do przechowywania plew (odpadów z młócenia zboża wykorzystywanych jako pasza).
Sopy (Szopy) – proste wiaty lub zadaszenia gospodarcze dla zwierząt lub sprzętu.

Dokument. Fot. Autor.

Transkrypcja dwóch najważniejszych akapitów dotyczących Bolesławca i tamtejszego zamku:
Akapit 1: Nagłówek i wprowadzenie do Bolesławca
Bolesławiec.

Opis zabudowań zamku bolesławieckiego oraz wszystkich rzeczy, które się w nim znajdują – począwszy od urzędników i czeladzi zamkowej, przez broń palną, aż po wszelkie sprzęty w folwarkach należących do poddanych. Opis ten sporządzono za czasów Wielmożnego Pana Stanisława z Tarnowa, wojewody sandomierskiego, starosty sieradzkiego i bolesławieckiego itd., oraz za urzędowania Abrahama Giżyckiego, sędziego wieluńskiego, przedstawiając stan rzeczy dokładnie taki, jaki jest obecnie.

Akapit 2: Opis bramy wjazdowej, uzbrojenia i komnaty
Brama wjazdowa jest murowana i wyposażona w most zwodzony. W tejże bramie znajduje się następująca broń: 1 wielka hakownica szarżencka, 5 półhakownic (w tym z zamkami rejestrowymi/kołowymi) oraz kije osadzone z żelaznymi lufami (piszczelami). Na wyposażeniu jest także 1 stare działo żelazne, jednak znajduje się ono na zniszczonej, uszkodzonej lawie (łożu), przez co jest niezdatne do użytku i w złym stanie. Wewnątrz [bramy lub zamku] znajduje się również 9 skórzanych wiader na wodę [do gaszenia pożarów]. Nad tą bramą mieści się wysoka, murowana komnata z kominkiem, wyposażona w 3 okna oraz drzwi zamykane na zamek, które są jednak w złym stanie.

Dokument. Fot. Autor.

Przedstawiony dokument to staropolski rękopis, stanowiący fragment lustracji lub inwentarza zamku w Bolesławcu i zawiera drobiazgowy, staropolski opis zabudowań gospodarczych, komór oraz elementów obronnych lub mieszkalnych warowni.

Opis komór nad bramą i zapasów wojskowych:

Obok dolnej drewnianej komory znajduje się mała komórka w sieni. Po drugiej stronie, nad samą bramą, mieści się niewielka, murowana komora. Przechowywane są w niej liny wind (sznurów pociągowych) wraz z mechanizmem czterech małych, kamiennych kół, a także około 200 grotów (bełtów) do kusz oraz inne żelazne oporządzenie. Znajduje się tam również jedna beczka węgla drzewnego do produkcji prochu. Drzwi do tego pomieszczenia są osadzone na zwykłych, dużych zawiasach.

Opis głównego budynku (po prawej stronie od wejścia):

Wchodząc na zamek po prawej stronie, znajduje się duża, murowana izba. Ma ona cztery okna z szybami szklanymi, lecz ich drewniane ramy są w złym stanie. Wewnątrz stoi długi dębowy stół, a drzwi wyposażone są w klamkę i zawiasy. Pod tą izbą mieści się pusta, murowana piwnica. Jej drzwi są zamontowane na zwykłych zawiasach, a przed samym wejściem leży duże kamienne koło (prawdopodobnie żarnowe lub element dawnych umocnień).

Obok znajduje się druga piwnica – ta jest drewniana i również pusta. Nad nią wybudowano drewnianą komorę, a nad samym zejściem do piwnicy (tzw. szyją piwniczną) mieści się drewniana spiżarnia.

Opis domu w tylnej części zamku:

Na tyłach zamku stoi drewniany dom. Składa się z niewielkiej izby z gankiem, wyposażonej w trzy okna z szybami szklanymi oraz czwarte, mniejsze okienko, również szklane, osadzone w drewnie. W środku znajdują się dwa stoły. Drzwi do izby zamykane są na zamek, zamontowane na zawiasach i posiadają skobel (zasuwę).

W tym samym budynku znajduje się komora czeladna (izba mieszkalna), w której na dole okna są szklane, a na górze przy ganku ramy okienne są również oszklone i osadzone w drewnie. Drzwi do niej zamykają się na zamek. Przed główną izbą znajduje się niewielka sień z jednym szklanym oknem w drewnianej ramie. Nad sienią przebiega ganek obity gontami, w którym umieszczono dwa szklane okna.

W dolnej kondygnacji tego domu znajdują się dwie komory przechodnie (jedna za drugą), zabezpieczone czterema żelaznymi kratami i dwojgiem drzwi. Drzwi te wiszą na zwykłych zawiasach, a w dolnej komorze zamontowana jest jeszcze jedna dodatkowa krata z żelaza. W pomieszczeniu tym złożone są wszystkie żelazne elementy i narzędzia należące do dużego zegara wieżowego. Pod całym tym domem znajduje się jeszcze jedna drewniana piwnica (nazywana „Grozebka”) ze zwykłymi drzwiami na zawiasach.

Kluczowe pojęcia i ciekawostki językowe w tekście:
Szlamka – staropolskie określenie na klamkę lub skobel zabezpieczający drzwi.
Piwniczna Sija (szyja) – korytarz, pochylnia lub obudowane zejście prowadzące bezpośrednio do piwnicy.
Instrumenta żelazne do zegara – informacja o elementach mechanizmu zegarowego znajdującego się na zamku, co było wówczas świadectwem wysokiego statusu i nowoczesności obiektu.

Dokument. Fot. Autor.

C.d. Transkrypcja treści dokumentu:  W województwie sieradzkim

Przed tym domem stoi murowana, solidna wieża, nakryta ozdobnym dachem. Na dole wieży znajduje się mocne sklepienie, a wyżej, na dwóch piętrach, ze wszystkich stron osadzono solidne żelazne drzwi, wyposażone w dobre zamki i skoble…

Po lewej stronie zamku stoi drewniany dom w bardzo złym stanie. W domu znajduje się izba z dwoma oknami z szybek oprawianych w ołów, w których zamiast krat zamontowano po dwie żelazne ramy. Drzwi do izby mają zamek. Przed izbą mieści się sień z dwoma oknami (również z ołowianych szybek), oprawionymi w zniszczone drewno. Z sieni przechodzi się do komory z drzwiami na zamek i skobel. Naprzeciwko tej izby znajduje się druga, niewielka izdebka z trzema oknami z ołowianych szybek, wyposażona w jeden stół z szufladami (lub szafiasty). Przy tej izbie mieści się komora z drzwiami na zamek i skobel. Pod tym domem znajduje się zniszczona spiżarnia z drzwiami na skobel. Niedaleko domu, bezpośrednio w bramie zamkowej, usytuowana jest drewniana kuchnia w złym stanie, pokryta dachem z cegły (dachówki).

Na tym zamku blanki (zwieńczenia murów obronnych) są bardzo zniszczone i pogniłe, a same mury są w złym stanie i popękane – z wyjątkiem wspomnianej wieży, która jest solidna.

Przed zamkiem znajduje się podzamcze (przygródek) w dobrym stanie, zbudowane z drewna, które posiada w swoim obwodzie 6 niewielkich baszt (bastek). Po prawej stronie, idąc od zamku, w obrębie tego samego drewnianego ogrodzenia (parkanu), stoi porządny dom mieszkalny z sześcioma oknami z ołowianych szybek, wyposażony w jeden stół oraz drzwi ze skoblem.

W środku tego podzamcza stoją 3 stare, zniszczone domki drewniane. Na tym samym podzamczu znajduje się niewielka, ale w miarę dobra łaźnia. Wewnątrz niej, w piecu, zamontowano mały kocioł. Łaźnia ma dwa okna z ołowianych szybek. W tym samym miejscu stoi stary, zniszczony browar, a w nim znajduje się duży i dobry kocioł do warzenia piwa oraz dwie zniszczone kadzie. W bramie tego podzamcza, wchodząc na górę, znajdują się staroświeckie mechanizmy obronne (lub zapadnie). Okucia bramy są żelazne. Same wrota są drewniane, wyposażone w most zwodzony z drągami (żurawiami) służącymi do jego podnoszenia. Przed zamkiem znajduje się most na…

Wyjaśnienie kluczowych fragmentów i pojęć:
„Stol. 1 Szofnowi” (Szofnowy) – stary stół szafiasty (skrzyniowy) lub stół z szufladą/szafką.
„błoni sklane, w nich ramy żelazne miasto krat po 2” – okna z gomółek szklanych, w których zamiast klasycznych krat zamontowano po dwie żelazne ramy wzmacniające. Miasto w języku staropolskim oznaczało zamiast.
„w zamti bramie kuchnia” / „W tzimze Przygrodku” – specyficzny sposób zapisu zaimków i przyimków (np. w tymże, w tamtej).
„wrota drzewiane y wzwod s drashiem” – brama drewniana z mostem zwodzonym, spuszczanym/podnoszonym za pomocą drążków (drachów/drasiów) lub łańcuchów.

Dokument. Fot. Autor.

Prezentowany dokument to historyczny inwentarz lub lustracja zamku oraz folwarku w Bolesławcu (nad Prosną), oznaczony na karcie jako fol. 54. Tekst został spisany w języku staropolskim i opisuje stan techniczny oraz gospodarczy obiektów.

Transkrypcja Tekst dzieli się na trzy główne części:
1. Opis Zamku
Położenie obronne: Zamek określony jest jako „pograniczny od granic Śląskich niemało mile”. Leży w dobrym i mocnym miejscu obronnym nad rzeką Prosną, która opływa go dookoła.
Infrastruktura: Wspomniany jest wał ochronny, miejsce na szaniec oraz dwie naprawione sadzawki z „dobrej wody”.
2. Urzędnicy i Czeladź Zamkowa (oraz ich płace)
Wykaz osób zatrudnionych na zamku wraz z przypisanymi kwotami:
Podstarości albo arendarz tego starostwa.
Podpisowy
Klucznik
Kucharz
Wrotny
Stróże (2 osoby)
3. Folwark pod zamkiem Bolesławskim
Dom folwarkowy: Składa się z nowej dobrej izby, sieni, starej izby, komór oraz sernika (miejsca do suszenia serów) znajdującego się nad izbą.
Zabudowania gospodarcze: Obora, chlewy, gumno ze stodołą oraz niewielki śpiżlerzyk (spichlerz).
Ogrody: Przy folwarku znajdują się dwa dobre ogrody warzywne.

Dokument. Fot. Autor.

Przedstawiony dokument to staropolski inwentarz dóbr ziemskich ( fragment lustracji lub inwentarza prywatnego) sporządzony w języku polskim. .

Tekst zawiera szczegółowy opis zabudowań gospodarczych, stanu technicznego budynków oraz przypisanej do nich czeladzi (robotników folwarcznych). Poniżej znajduje się wstępna transkrypcja kluczowych sekcji dokumentu:
1. Folwark Lankowi (Łankowi / Łankowo)
Zabudowania: Opisana jest piekarnia, sień (wzmianka o oknach i konieczności napraw), a także „Dom woytowsky” (dom wójtowski), który wymaga oprawy dachu („ktorego dach zrzucono, potrzebuje oprawy”). Dalej wymieniono spiżarnię, stajnię mieszczącą 14 koni oraz koryta do karmienia wołów („w ktorych karmia woły”), a na końcu sernik, gumno i dwie stodoły.
Czeladź: Pod spodem znajduje się wykaz pracowników:
Dworscy na roli (oznaczenia liczbowe/podatkowe i dopisek „po złotemu, y przybysz”).
Pasterze.
2. Folwark w Mroiczime (Mrojczym / Mrojcza)
Zabudowania: „Dom niewielki, Sień. Poprawić zezgą komor 3. Izba czarna snieći komora”. Wymieniono również gumno, 3 stodoły, oborę, szopę, 4 chlewy oraz owczarnię.
Czeladź: W tym gospodarstwie wyszczególniono:
Dwornikowy (dwornik)
Dworka
Pasterzowy (pasterz)
Dziewczę

Dokument. Fot. Autor.

Przedstawiony dokument to staropolski inwentarz dóbr ziemskich (fragment lustracji królewszczyzn z XVII wieku), sporządzony pismem ręcznym. Tekst opisuje zabudowania gospodarcze, dworskie oraz strukturę czeladzi w majątkach Biała oraz Wisanów (Wyszanów).

Oto tekst przepisany na współczesny język polski, z zachowaniem wszystkich szczegółów i informacji zawartych w oryginalnym inwentarzu:
Biała
Folwark w Wissanowie
Dom gospodarczy: znajduje się w nim izba biała (reprezentacyjna, czysta) z oknami ze szklanych szyb. Wewnątrz stoi dębowy stół. Z izby przechodzi się do komory (spiżarni/schowka). Przed izbą mieści się sień, a z boku druga sień. W budynku jest także czarna piekarnia (kuchnia dymna), a w niej 2 komory. Jatki (budki rzeźnicze lub gospodarcze) są w dobrym stanie.
Służba (Czeladź):
Dworzanin (pracownik dworski): Na rok otrzymuje 1 złoty i 15 groszy. Po zaprzęgu otrzymuje dodatkowo po 1 wiązce nowej słomy/siana.
Pastuch: Na rok otrzymuje 1 złoty i 16 groszy.
Biała i Dobrzygość
W tej wsi Biała, położonej w starostwie bolesławskim, znajdują się zabudowania dworskie wzniesione na koszt Pana Wilamowskiego, dworzanina Jego Królewskiej Mości.
Duży dom (dwór) posadowiony na podmurówce/podwalinie:
Parter: duża izba, sień z przylegającym mniejszym pokojem (komnatą).
Piętro: sień z gankiem, mała izdebka oraz pokój (komnata). Naprzeciwko tej izby, po drugiej stronie nad dolną izbą, znajduje się duża komnata.
Pozostałe pomieszczenia: Pod dębową piwnicą mieści się spiżarnia z komorą na końcu, izba dla służby (czeladna), a z tej izby przejście do kolejnego pokoju.
Zaplecze: Pod domem znajduje się stajnia mieszcząca 30 koni. Obok mieści się piekarnia, stara sień oraz komora.
Budynki gospodarcze:
Browar (mielczuch): Nowo wybudowany, duży, w którym nie rozpoczęto jeszcze produkcji słodu.
Stary dom: Został przerobiony na piekarnię i kuchnię.
Gumno (zagroda): Znajdują się tu 3 stodoły oraz obora. Szopy i chlewy są w złym stanie i wymagają ponownego wybudowania.
Teren wokół: Przy dworze znajduje się plantacja chmielu (chmielnik) o długości około jednego staja (ok. 100 metrów), a stawy rybne (rybacz) są obecnie opuszczone/nieużywane.

Kluczowe pojęcia i objaśnienia staropolskie:
Izba biała – reprezentacyjna, czysta izba mieszkalna posiadająca piec odprowadzający dym na zewnątrz (w przeciwieństwie kurnej, czyli „czarnej” piekarni).
Błonie szklane – dawne określenie okien składających się z drobnych szyb (często okrągłych) oprawianych w ołów.
Kownata (kownaty) – dawna nazwa pokoju, komnaty mieszkalnej, często ogrzewanej.
Mielchuch (mielcuch) – browar lub część gospodarcza dworu przeznaczona do wyrobu słodu i warzenia piwa.
Csmielnik (chmielnik) – przydworski ogród, w którym uprawiano chmiel na potrzeby produkcji piwa.
Starostwo Bolesławskie – jednostka terytorialna (królewszczyzna) w dawnej Rzeczypospolitej z centrum w Bolesławcu (nad Prosną).

Dokument. Fot. Autor.

Tekst przełożony na współczesny język polski:
Województwo Sieradzkie. Brzeźnica.
Opis zabudowań na dworze w Brzeźnicy, począwszy od urzędników, służby oraz rzeczy, jakie obecnie znajdują się w folwarkach należących do kmieci. Sporządzono za czasów wielmożnego pana Hieronima Bużeńskiego, żupnika i burgrabiego krakowskiego, starosty brzeźnickiego, oraz wielmożnego Marcina Balińskiego, podstarościego brzeźnickiego.
Ten dwór jest ogrodzony (zabudowany w zwartej grupie). Brama jest drewniana, wrota zamykane na rygiel (wrzeciądz) i skoble, osadzone na zawiasach. W tychże wrotach znajduje się mała furtka na zawiasach, zamykana na skoble. W gospodarstwie znajduje się wielka, dębowa skrzynia do przechowywania słodu (mieszcząca do 6 spichlerzy), zamykana na rygiel i skoble, a także druga wielka skrzynia na zwyczajną żywność (leguminy).
Skręcając w lewą stronę, znajduje się wielka biała izba. Są w niej 3 wielkie okna krzyżowe z wołoskimi szybami ze szkła. Na wyposażeniu są 3 stoły i ława. W izbie znajduje się murowany komin oraz piec („baba”). Są tam również 3 ławki, a drzwi zamykają się na rygiel i klamkę.
Pod tą izbą znajduje się piwnica. Właściwie są to dwie murowane piwnice:
Pierwsza z nich jest przegrodzona grubymi deskami (dylami) i nie ma sklepienia (jest płaska). Znajdują się w niej dwa murowane kominy, a okna mają żelazne kraty. Drzwi są na zawiasach, zamykane na rygiel.
Druga piwnica ma okna zabezpieczone żelaznymi kratami. Przed wejściem do tych piwnic znajduje się murowana, sklepiona „szyja” (zadaszone zejście).
Po drugiej stronie stoi dom drewniany. Znajduje się w nim wielka izba mająca 5 okien z wielkimi, wołoskimi szybami szklanymi. W izbie wiszą wieszaki (poroża) z jeleniich rogów oprawione w żelazo oraz żelazne haczyki. Przed izbą mieści się sień z dwoma oknami (tzw. lufcikami lub oknami łukowymi) z wołoskiego szkła – przy czym w jednym oknie brakuje szyby. W sieni jest murowany komin oraz malutka komórka przed piecem, przeznaczona dla stróża. Drzwi do niej są na zawiasach i mają zamek, w samej sieni również jest zamek.

Dokument. Fot. Autor.

C.d. Opis architektoniczny inwentarza:

W rzeszy [w obrębie zamku/dziedzińca].

Do jednej, w stronę piwnicy, [prowadzi] 1 okno z szybą szklaną wokoło.Stół 1. Z izdebki bocznej [lub narożnej] 1 okno krzyżowe z szybą szklaną wokoło. Ławka 1. W drugiej izdebce w stronę stawu są 2 okna krzyżowe z szybami szklanymi wokoło. Z drzwiami żelaznymi stół 1. Drzwi z 3 zamkami. Z izdebki bocznej z kominem murowanym 1 okno z kratą żelazną i szybą szklaną wokoło. Ławka szeroka, drzwi z 3 zamkami.Schody w stronę bramy miejskiej, konstrukcji wiązanej, z dwóch stron obite tarcicami (deskami) i pokryte gontem; po lewej stronie miejsce do siedzenia, a zamiast drzwi – drewniana krata. Po prawej stronie, pod podcieniami [lub pod sobrami], komora, którą nazywają skarbnicą; 1 okno z kratą żelazną i szybą szklaną wokoło. Nad bramą i nad komorą znajduje się skarbczyk z tarcic. Między nimi jest przedsionek, a w nim drzwi na zawiasach z wrzeciądzami i skoblami.Dach na wszystkich tych budynkach jest w złym stanie. Wokół tego domu przekop (fosa) jest zawalony, zarosły rogożą (pałką wodną) i wymaga naprawy. Przez ten przekop prowadzi most z poręczami po obu stronach, który również jest w złym stanie.

Przygródek [Podzamcze].

Kuchnia dobra, niemała, 4 okna z szybami szklanymi w oprawie ołowianej [lub ułożonymi w romby]. Stół długi 1. Skarbnica – izdebka z kominem murowanym. 2 okna z szybami szklanymi w oprawie ołowianej. Stół 1. Koło tej izdebki znajduje się komora na broń [kolbowna], drzwi z wrzeciądzem. Z drugiej strony mała komóreczka. Przed kuchnią przedsionek, a z niego [wejście do] komory.

Dom Podstarościego. Na tym samym przygródku. Izdebka mała, 2 okna z szybami szklanymi w oprawie ołowianej. Stoły 2. Komin murowany. Z tej izdebki [wejście do] bocznej z kominem murowanym; 2 okna z szybami szklanymi w oprawie ołowianej, okna z kratami żelaznymi. Drzwi z 2 zamkami. Sień przed izbą – 1 okno, drzwi z klamką. Z sieni komnata, 2 okna z szybami szklanymi.

Brzeźnica to  miejsce urodzenia Jana Długosza.

Jan Długosz urodził się 1 grudnia 1415 roku w Nowej Brzeźnicy (wówczas po prostu Brzeźnicy) w ziemi sieradzkiej.
Rodzina: Jego ojciec, również Jan Długosz, był w tym czasie starostą brzeźnickim.

Dokument. Fot. Autor.

Przedstawiony dokument to karta z dawnego inwentarza lub lustracji dóbr ziemskich (pochodząca  z XVII w.), dotycząca majątku w województwie sieradzkim, ze szczególnym uwzględnieniem zabudowań w miejscowości Kruplin (dzisiejszy Kruplin w powiecie pajęczańskim). Dokument sporządzony jest w języku staropolskim i zawiera szczegółowy opis stanu technicznego zabudowań folwarcznych oraz rejestr opłat dla służby.

Kluczowe pojęcia i stanowiska
Solaria (łac. solarium) – Roczne pensje, żołd lub stałe wynagrodzenie wypłacane służbie i urzędnikom dworskim.
Czeladź dworska – Służba domowa pracująca na terenie dworu (np. parobkowie, panny służące, kucharze).
Podstarości – Wyższy urzędnik dworski i ziemski, zastępca starosty, który zarządzał majątkiem, dbał o bezpieczeństwo i często sprawował sądy w imieniu właściciela.
Klucznik – Zarządca spiżarni i magazynów, osoba odpowiedzialna za przechowywanie zapasów, zaopatrzenie dworu i klucze do najważniejszych budynków.
Dziewka – W tamtych czasach neutralne określenie na młodą służącą, dziewczynę do pomocy w gospodarstwie domowym lub w kuchni.
Masztalerz / Izba masztalerska – Masztalerz to starszy stajenny, opiekun koni. Izba masztalerska to jego pomieszczenie mieszkalne lub służbowe przy stajni.

Architektura i wyposażenie wnętrz
Morszowany / Murowany komin morszowany – Prawdopodobnie zniekształcona forma słowa marszowany lub lokalne określenie na komin murowany z cegły lub kamienia na zaprawie (kontrastujący z niebezpiecznymi kominami z gliny i plecionki).
Błona szklana w drzewo oprawna – Dawne okno szklane, w którym niewielkie tafle szkła (błony) osadzano w drewnianych ramkach (w przeciwieństwie do tańszych okien z pęcherzy zwierzęcych).
Izba przysionkowa – Pokój lub izba znajdująca się bezpośrednio przy sieni (przedsionku) wejściowej.
Komora – Spiżarnia, schowek lub małe pomieszczenie gospodarcze bez pieca, przylegające do głównej izby mieszkalnej.
Wrota ze wszytkim zwieziadłem – Bramy lub wrota wraz z całym okuciem, zawiasami, ryglem i zamknięciem.
Piec do pieczenia chleba – Piec chlebowy (piekarniczy).

Określenia stanu technicznego i miar
Wżitka / Wszytka pogniła – Całkowicie zgniła, w całości zniszczona przez wilgoć (odnosi się do podłogi).
W drzewo niedobre – Konstrukcja zrobiona ze złego jakościowo, zniszczonego drewna.
Już się obala – Już się wali, runie lub lada moment się zawali (odnosi się do ściany sieni).
Fl / Gr (oznaczenia przy liczbach) – Skróty od dawnych jednostek monetarnych: floreny (złote polskie) oraz grosze.

Dokument. Fot. Autor

Oto odczytanie całego tekstu z rękopisu, przełożone na współczesny, poprawny język polski dla łatwiejszego zrozumienia. Treść została podzielona zgodnie ze strukturą oryginalnego dokumentu.

Zamek Kaliski
Opis budynków Zamku Kaliskiego, a także spis wszystkich urzędników, służby i rzeczy, jakie się w nim wówczas znajdowały. Przeglądu dokonano 16 grudnia, po śmierci świętej pamięci pana Janusza Kościeleckiego, wojewody sieradzkiego i zarazem starosty generalnego Wielkopolski. Rewizję przeprowadził urodzony Bartosz Miedzianowski, podstoli, pełniący wówczas funkcję zastępcy i podstarościego kaliskiego.

[Skrzydło zamku] od strony zachodu słońca
Brama główna i więzienie
Brama prowadząca w stronę miasta: w bramie tej znajduje się najpierw most zwodzony podnoszony za pomocą łańcuchów i wszelkich niezbędnych okuć. Jest tam też niewielka kłódka ze skoblami. Wchodząc głębiej w bramę, mija się drugą bramę, osadzoną za ciosanym głazem kamiennym. Po prawej stronie tej bramy wybudowano murowane lochy (baraki), w których osadzano więźniów. Drzwi do tego więzienia zamontowane są na zawiasach i zamykane na zamek. Jedne z nich prowadzą na dziedziniec zamkowy, drugie na przejazd bramny i schody. W tym miejscu znajduje się murowany, tynkowany wychodek (z zachowaniem spadku) z czworokątnym ujściem. W bocznej ścianie jest jedno okno ze szklaną szybą.

Izba nad bramą
Nad tą bramą znajduje się izba, w której są dwa okna z szybami szklanymi oraz piec kaflowy z zielonych kafli, postawiony na murowanym fundamencie. Drzwi do izby są zamontowane na zawiasach, zamykane na zamek i w całości otoczone prostymi, rzeźbionymi listwami. Obok izby mieści się komora. Nad samą bramą znajdują się wąskie okna z oszklonymi szybami. Nad tą izbą konstrukcja dachu (wiązanie z drewna) opiera się z jednej strony bezpośrednio na murze.

Dolna izdebka i podsumowanie
Pod tą konstrukcją dachu znajduje się mała komora, a przed nią nieduża, murowana izdebka. Wyposażona jest ona w trzy okna ze szklanymi szybami. Stoi tam prosty piec z polewanych kafli. Drzwi są osadzone na zawiasach, zamykane na zamek i posiadają skobel. Znajduje się tam również naczynie o pojemności kopy (60 sztuk) garnków, a także inne niezbędne i trwałe przedmioty metalowe, które pan podstarości zakupił do wszystkich pomieszczeń tego gmachu.

Dokument. Fot. Autor.

C.d. treści dokumentu:

W województwie kaliskim
Tamże wyżej, idąc po drewnianych schodach od wschodniej strony, znajdują się kolejne schody prowadzące wyżej na mur. Przy tych schodach mieści się murowana, prosta komora, do której wchodzi się przez drzwi; ma ona okno z pięcioma błonami [szybami]. Poniższe gmachy są kryte gontami […], a zbudowane zostały za czasów nieboszczyka pana Janusza Zgorzelskiego przez pana Miedzianowskiego, podstarościego kaliskiego. W głębi tych gmachów, po prawej stronie, mury były ogrodzone i naprawione.

Na południe
Mury stoją ogrodzone. Jeden mur od strony miasta jest uszkodzony [ze szczeliną], a jego fundament wyciosano z kamienia głazowego. Drugi mur w zamku ma wysokość „na trzy męże” [ok. 5–5,5 metra], a w nim znajduje się wiele ciosanego kamienia głazowego. Wewnątrz, przy przemurowaniach, gdzie znajdowały się gmachy: na dole w tym murze są dwoiste drzwi, a wyżej, na poziomie drugiego piętra, są 3 futryny [odrzwia], które wszystkie stoją prosto. Dyle dębowe, którymi były obite, uległy zniszczeniu i wymagają naprawy.

Na wschód słońca [Na wschód]
Tam stoją mury, które tworzą szeroki i wysoki zamek ze wszystkich stron. Pierwsze gmachy wzniesiono w kierunku południowym – to 3 izby, jedna nad drugą; mają one także wiele drzwi i okien. Obok tych gmachów mury również są wysokie, a w dolnych kondygnacjach znajdują się 3 drzwi. Na drugim piętrze umieszczono drzwi 3 oraz okna z krzyżami w stronę zamku. Na trzecim piętrze są 2 drzwi i 5 okien, a na czwartym piętrze – 2 drzwi i 4 okna (jedno skierowane na zamek, a 3 na wschód słońca).

Dom na dole był solidnie zbudowany, a nad nim znajdowały się sale taneczne wraz z balami. Na samym dole, pod wszystkimi tymi gmachami, mieszczą się podziemne piwnice. Przy tych gmachach były 4 komnaty, jedna nad drugą, w których okna zostały obłożone kamieniem.

Dokument. Fot. Autor.

C.d. Opis zamku w Kaliszu (strona północna i obwarowania)

[…w niektórych], a w dwóch oknach kraty żelazne im na psu[te…] [w] róg tych gmachów, między wschodnią a północną stroną, w rogu tego muru wieża niewielka, bo jest wąska i nieszeroka. Nad tą [częścią] muru na chłopa wysoko, w której to wieży było mieszkanie. W tych murach zamku tego fundamenty z kamienia ciosanego, mocnego głazu. A na tych fundamentach ściany z kamienia głazu ciosanego były bardzo dobrze i mocno zmurowane.

Między tymi murami na dole, w połowie w ziemi zbudowana, stoi komora, w którym to lochu [siedzi] z powodu słabości Andrzej Trzebiński „Niedźwiadek”, który sam w tej komorze w więzieniu siedzi. Między tymi murami kondygnacje silne i te sale były. W jednym lochu ku murom z drewna bębnowego komora zbudowana przez Stanisława Światłowskiego, w której tamże siedzi; komora ta jest w połowie w ziemi. W tej komorze okno wąskie w zamku, błona [będąca szybą lub pęcherzem w oknie] uszkodzona siłą. W szerokość łokcia: 1 frac 1/2, wzwyż na łokci: 1 frac 3/4, komin wmurowany na dwa chłopy, który idzie wysoko [ponad mur]. Drzwi na zawiasach ze wszystkimi okuciami. Tamże kłoda pod drzwiami przykryta. Między tymi murami piec murowany, co biały piasek [przypomina]…

Na północy.
Stoją mury puste w zamku, wysokie na 3 mężów [trzy wysokości człowieka], a od przekopu [fosy] mury wzwyż na półtora męża, oprócz fundamentu, który głęboko w przekop idzie, tak że i w ziemię. W tych murach odrzwia: jedne ku młynowi, a drugie ku przekopowi. A między tymi murami stajenka przy jednym murze, w słupy przybudowana, na 1 konia. Mury ze wszystkich czterech stron są dobre.

Wyjaśnienie dawnych pojęć użytych w tekście:
Mąż / Chłop – dawna jednostka miary oparta na wzroście dorosłego mężczyzny (ok. 170–180 cm).
Łokieć – miara długości wynosząca w dawnej Polsce zazwyczaj okołoo 58–65 cm.
Kazia / Kaź – dawne określenie na loch, celę więzienną lub głęboką piwnicę.
Błona – dawna forma „szyby” okiennej, wykonywana z naciągniętego pęcherza zwierzęcego lub grubego, prymitywnego szkła.
Przekop – fosa zamkowa lub rów obronny.
Z wseziządzą (zwseziządzem) – staropolskie określenie oznaczające „ze wszystkimi przynależnościami”, w kontekście drzwi: z kompletem okuć, rygli i zawiasów.

Dokument. Fot. Autor.

Transkrypcja dokumentu, stanowiącego inwentarz zamku sieradzkiego z 1584 roku:
Najważniejsze informacje o dokumencie:
Przedmiot: Inwentarz zabudowań, urzędników oraz czeladzi zamku w Sieradzu (zapisanego historycznie jako Szuradz / Sziradz).
Data rewizji: 27 września 1584 roku (dnia xxvii Września. 1584.).

Sieradz.
Budynki zamku sieradzkiego, urzędnicy, czeladź i rzeczy, jakie w tym czasie się tam znajdują, oraz w należących do nich folwarkach. Za wielmożnego pana Stanisława [Górki] z Kórnika, wojewody sandomierskiego i starosty sieradzkiego itp., Jana Dobrochowskiego – podstarościego, [Tobiasza] Pruszkowskiego – burgrabiego, będących w tym czasie urzędnikami. Zrewidowane dnia 27 września 1584 roku.

Na moście pierwsza brama z drewna, w której znajduje się biała izdebka dla odźwiernego (wrotnego); jest tam jedno okno z szybową błoną szklaną. Druga brama drewniana, niekryta, ze schodami, w której także znajduje się izdebka, a przy niej przedsionek z trzema szklanymi błonami w oknach. Trzecia brama jest murowana, a jej wrota osadzono na zawiasach.

Wchodząc do zamku, po prawej stronie przy bramie znajduje się izdebka z dwoma oknami ze szklanymi błonami i okiennicami. Nad bramą jest sień (przedsionek) z dwoma oknami ze szklanymi błonami. Szafa zamykana na klucz. Obok tej sieni stoi też drewniana izba z murowanym kominem, trzema oknami ze szklanymi błonami oraz drzwiami zamykanymi na zamek.

Po drugiej stronie tej sieni znajduje się murowana izba z dwoma oknami zabezpieczonymi żelaznymi kratami i okiennicami. Wewnątrz jest szafa wmurowana w ścianę, stół oraz naczynia stołowe. Na górze, nad tymi pomieszczeniami, usytuowane są cztery komory.

Wchodząc do zamku po prawej ręce, wznosi się wysoka, tynkowana, murowana wieża. Przy tej wieży znajduje się drewniana kuchnia, a w niej trzy komory z żelaznymi kratami w oknach. Obok kuchni, na górze, po wejściu po schodach, znajduje się izdebka z pięcioma oknami o szklanych błonach i drzwiami zamykanymi na zamek, a przed nią mała sień. Obok tej izdebki, tamże na górze i na dole, w murowanej części zamku znajduje się 8 komórek; w ich oknach są szklane błony, a zwyczajne drzwi osadzono na zawiasach. Dom wielki albo kamienica.

Dokument. Fot. Autor.

Województwo Sieradzkie
Budowla murowana, przybudówka przy bramie, pod którą znajduje się piwnica. Dwa pomieszczenia ze sklepieniem łukowym. Dwie wieże niesklepione. Idąc do tej kamienicy ku górze, znajduje się ganek z drewnianymi poręczami (lub wzniesiony z drewna). Przed gankiem mieści się komora, z której wchodzi się do ganku.

Dalej znajduje się wielka sień, w której stoi szafa z zamkiem i z dwiema szufladami. Drzwi są wyposażone w zamek. W sieni jest duże okno z taflami szklanymi. Przy sieni znajduje się komnata z murowanym kominkiem. Okno 1. Tafle szklane oraz żelazna krata ochronna. Stół 1. Drzwi z zamkiem i zasuwą (ryglem). Przy tej komnacie znajduje się izba. Mają w niej dwa wielkie okna, a trzecie małe – wszystkie ze szklanymi taflami. Szafa wbudowana w ścianę koło stołów. Drzwi z zamkiem.

Na górze, wchodząc po schodach, znajduje się wielka sień z murowanym kominkiem. Okien wielkich 3, ze szklanymi taflami. Przy tej sieni jest izba wielka, w której znajduje się murowany kominek. Okien 4, ze szklanymi taflami. Stoły 4. Drzwi z zamkiem. Przy tej izbie stoi druga izba. Okien wielkich 4, ze szklanymi taflami. Drzwi z zamkiem. Przy tej izbie znajduje się komnata z kominkiem. Okno 1, ze szklanymi taflami. Drzwi z zamkiem.

Pod tą kamienicą mieści się murowana spiżarnia. Tam też znajduje się piwnica murowana (sklep), w której schowane są księgi. Drzwi do niej są solidne, żelazne, wyposażone w żelazną kratę. Okna również zabezpieczone żelaznymi kratami. Po lewej stronie, wychodząc z zamku, stoi dom za drewnianym ogrodzeniem (lub z drewnianych bali). Pod tym domem znajduje się sień, w której są 4 małe kominki. Przy niej mieści się wielka izba (jadalna/biesiadna) z zamkiem u drzwi. Obok znajduje się spiżarnia z zamkiem u drzwi.

Przed tą izbą biesiadną wzniesiono ganek z kłodami (belkami), na których trzyma się zboże lub słód. Przy nim znajduje się mniejsza komnata z murowanym kominkiem. Nad tym domem wchodzi się na piętro po schodach. Mieści się tam wielka sień z bali z 9 oknami ze szklanymi taflami. W sieni znajduje się murowany kominek oraz długi stół. Przy tej sieni jest izba, w której urzędują (lub odbywają się sądy/narady)…

Dokument. Fot. Autor.

Sieradz
W niej [w sieni] cztery okna z błonami szklanymi. Stołów długich dwa, przy nich ławy. Naprzeciwko izby jest komnata niemała, z murowanym kominkiem. Okien w niej trzy, z błonami szklanymi. Drzwi z zamkiem. Po tej samej stronie dom z drzewa przy murze. Sień, w niej z komorą małą. Izba, w której pieką chleb. Koryto wielkie do pieczenia chleba. Okna z błonami szklanymi. Drzwi na zawiasach zwyczajnych.

Dookoła zamku jest fosa, a wzdłuż tej fosy wzniesione są płoty z dylów, które się już psują i na niektórych miejscach opadły. Błonia te albo panom tak sprawę dawały, że powinni byli niektóre miasteczka naprawiać. Ale się z tego wymawiają, powiadając, że im dana wolność. Jest też rów około tego zamku przekopany.

Przed zamkiem stoi browar. Kocioł wielki do warzenia piwa, drugi mniejszy do chmielu. Kadź z naczyniami i drobne [naczynia] do zlewania piwa. Przy tym browarze izba, w niej cztery okna z błonami szklanymi, komin murowany. Podle tego browaru łazienka, sień z błonami szklanymi. Spionka [spiżarnia?].

Za tym browarem ku miastu osada do składania słodów, w której jest sień i izba, tamże kadź jedna.

Z zamku idąc na tymże przygródku po lewej stronie: Stajnia wielka na 60 koni. Druga mała na 20 koni. Przy stajni są trzy komórki. Przed tymi stajniami masztalnia.

Jeden z dokumentów o nagłówku w języku łacińskim: Disjectio scopulorum in Hereditate Lutultow. Inro Sirad 1639 Tho
Rozrzucenie kopców [granicznych] w dziedzictwie Lututów.
Wprowadzenie w posiadanie. ––[Intromisja] Strach 1639 Po trzecie.

Intromisja; legalne zawładnięcie, rozumiane jako wejście w posiadanie zgodnie z wyrokiem sądowym, ogłaszane niegdyś osobiście przez przysłanego w tym celu, na miejsce, woźnego sądowego

Prywatne dobra otoczone królewszczyzną w ciągłych konfliktach granicznych z dobrem Pichlice, Klonowa, Niemojew oraz grabież drewna z jego boru i płodów z pól, a zysk z majątku w całości należący do jego właściciela, niewielką szansę dawał na szybki rozwój, nawet z uwagi na fakt, że Lututów osada prywatna została podniesiono w 1406 r. do rangi miasteczka.

Tutaj cel był jeden, Wierusz (syn Lutolda) – jako założyciel i właściciel miasta chciał dać możliwość osadzie szybkiego rozwoju poprzez ożywienie gospodarki zwłaszcza w handlu i rzemiośle. Lututów od początku, to wspólnota zajmująca się głównie rolnictwem, praktycznie do dziś.   Jak wiele  majątków przechodził przez ręce rodów magnackich i bogatej szlachty, często zajmującej stanowiska struktur administracji  państwa. Ich interesu pilnował zarządca, ekonom (economo). W dawnej Polsce ekonom reprezentował interesy nieobecnego pana, nadzorował pańszczyznę, ściągał czynsze i odpowiadał przed sądem za bieżące sprawy majątkowe klucza dóbr.

Jednymi z właścicieli Lututowa byli wspomnieni w treści tekstu dokumentów części dalszej; z 1639 r. o Lututowie jako o mieście (Oppidi Lutultow) oraz wymienia Annę z Deszpotów Pliszczankę, wdowę po Marcinie Rudnickim Biskupskim, a także Rafała Biskupskiego, syna i dziedzica tych dóbr.

Adam Myszkowski (1774) – podkomorzy wieluński (Succamerarius Vielunensis), dziedzic dóbr Lututów (bonorum Lututow in Antiquitate… Haeres).

I tutaj dochodzimy do setna sprawy. Lututów przed i po Biernackich. Ten przełom miał duże znaczenie w  życiu społeczno-kulturalnym, oświatowych i gospodarczym majątku Lututów. Z nastaniem Rodu Biernackich, jako właścicieli m. Lututów wybudowana została pierwsza siedzibą  – Dwór wraz z kompleksem dworskim otoczonym parkiem w sąsiedztwie trzech stawów – siedziba właściciela majątku. Wcześniej brak śladu zabudowy dworskiej – folwarku w dokumentach w tym na mapach. Na mapach tamtego okresu widoczna  jest lokalizacja folwarku  Świątkowice, Niemojew, Kolonie – dzisiaj północno-zacodnia zdała od Lututowa część Piasków, pośród lasów, oraz Klonowa i Zdzierczyza. Trwałym obiektem w dziejach Lututowa jest kościół.  Niezmienny w swojej lokalizacji  od czasu wybudowania. To co uległo zmianie, to jego forma architektoniczna. Od czasu wybudowania pierwszego,  dwukrotnie przebudowywany, aż do wybudowanego w 1917 r. czwartego w dziejach Lututowa – murowanego, istniejącego do dziś.

Akta sporządzone odręcznie w języku łacińskim , polskim i mieszanym – zwyczajowo nagłówek po łacinie, sentencja  w języku polskim z wplotem pojęć w języku łacińskim tzw. makaronizm. Akta o niezwykłym znaczeniu historycznym, które przeleżały w archiwach przez prawie 400 lat. Akta poniższe, to skarbnica wiedzy dla mieszkańca Lututowa i okolicznych miejscowości. Ich transkrypcja i tłumaczenie,

Akta procesu starosty klonowskiego zniesionego o naruszenie i powinności oraz akta sporu tegoż starostwa z dobrami Lututów o granice.

Kod referencyjny:1/338/0/2/119
Daty 1639 – 1809. Archiwum Główne Akt Dawnych. Fundusze Zbiór Anny z Potockich Ksawerowej Branickiej.

Dokument. Fot. Autor.

Okładka dawnej księgi archiwalnej. Tekst został zapisany odręcznie w języku polskim oraz częściowo po łacinie.

Po prawej stronie:
Ekonomia Klonowa (dawny klucz dóbr ziemskich, tzw. ekonomia)
Pusty Sech.. / Pusty Such..
Akta obejmują zbiór różnych starych dokumentów składających się folior. 422. (skrót od łacińskiego foliorum, oznaczający: „kart 422”)

Dokument. Fot. Autor.

Dokument to siedemnastowieczny wpis do ksiąg grodzkich sieradzkich (Acta Castrensia Siradiensia), sporządzony w języku łacińskim. Dokument nosi datę 1639 roku (Millesimo, Sexcentesimo, Trigesimo, Nono) i dotyczy bezpośrednio historii oraz granic miasta Lututów (Oppidi Lutultow). W 1639 roku królem Polski był Władysław IV Waza formalnie car Rosji w latach 1610–1613, z dynasti Wazowie, lata panowania: 1632–1648, poprzednik — Zygmunt III Waza.

Wpis rozpoczyna się od formuły „Actum in Castro Siradiensi Feria Sexta post Festa Solemnia Sacri Pentecostes proxima Anno Domini Millesimo, Sexcentesimo, Trigesimo, Nono”. Oznacza to, że czynność prawna została zarejestrowana na zamku w Sieradzu w najbliższy piątek po uroczystych świętach Zesłania Ducha Świętego (Zielonych Świątkach) w roku 1639.

W dokumencie pojawia się woźny generalny Królestwa (ministerialis generalis Regni) Wittus Wstupek oraz szlachta (m.in. Paulus Włyński i Stanislaus Piotrkowski).

Tekst wspomina o Lututowie jako o mieście (Oppidi Lutultow) oraz wymienia Annę z Deszpotów Pliszczankę, wdowę po Marcinie Rudnickim Biskupskim, a także Rafała Biskupskiego, syna i dziedzica tych dóbr.

Istotna część dokumentu opisuje wizję lokalną i rozgraniczenie dóbr Lututowa od sąsiedniej wsi królewskiej Klonowa (villa Regalis Klonowa). Mowa jest o zniszczeniu lub zatarciu znaków granicznych, kopców lub usypisk (scopulos parietales… disjectos et annihilatos).

W dolnej części tekstu przywołany jest Kasper Denhoff (Gaspar Denhoff), ówczesny wojewoda sieradzki (Palatinus Siradiensis), wpływowy magnat i zaufany dyplomata królów z dynastii Wazów.

Dokument. Fot. Autor.

Transkrypcja:
Fagus alias Buk in quo erant signa adinstar cru[cis] divident[is] ab eadem Haereditate Klonowa per supraversos subditos de villa Klonowa exrusesum [exradicatum] et de trunco dejectum de quo hanc suis Relacionem ex parte Praefatorum Biskupstich fecerunt peten[tes] eandem axe duscips [adscipi] quod et obtinuerunt.
Podpisy:
SKORZĘCKI [mppia]
S. Mycielski

Buk, inaczej „Buk”, na którym znajdowały się znaki na kształt krzyża dzielącego od tejże dziedziny [majątku] Klonowa, został przez wyżej wymienionych poddanych ze wsi Klonowa wykarczowany i ze pnia powalony. O czym złożyli oni swoją relację [zeznanie] w imieniu wspomnianych [dóbr] Biskupich, prosząc o jej przyjęcie do akt, co też uzyskali.

Dokument 1639 r. Fot. Autor.

Transkrypcja:
Disjectio scopulorum in Hereditate Lutultow. Inro Sirad 1639 Tho
Tłumaczenie :
Rozrzucenie kopców [granicznych] w dziedzictwie Lututów.
Wprowadzenie w posiadanie. – Strach 1639 Po trzecie

Jak już wspomniałem przed  1800 r. Lututów nie posiada siedziby właściciela dóbr. Był własnością przynależną do  większego majątku  , tak jak w chwili powstania Lututów stanowi własność Wierusza (syn Lutolda)  herbu Wieruszów –  właściciela Wieruszowa.

Lututów jak wiele miejscowości w całej Polsce poddawany była ciężkim próbą – zarazie która dziesiątkuje  ludność  miejscową oraz przemarsz wojsk zwłaszcza w okresie potopu szwedzkiego, powstań zbrojnych w tym 1863 powstanie styczniowe.

Stosunkowo niewielkie straty materialne dotknęły Lututów w okresie I wojny światowej.   Nie wolno w tym miejscu zapomnieć, że do Kongresu Wiedeńskiego (1815) teren te należały do Prus Wschodnich, gdzie w znacznym stopniu dominowała kultura zachodnia – rzymska i postępowy sposób prowadzenia gospodarki rolnej.  Dlaczego tak długi okres panowania tej kultury, chociaż miał wpływ na gospodarkę, tak słabo zakorzeniła się w tej Ziemi? Natomiast słabość kultury wschodniej w  okresie rozbioru Polski zdominowała społeczeństwo  na tak długo.

Może to odmienność dwóch skrajnych kultur, tam w rozwijającej się gospodarce trzeba było być zdeterminowanym i przedsiębiorczym , a tutaj utarł się pogląd – wina zaborcy. Jeszcze gorzej bieda zadomowiła się na ziemiach wschodnich I Rzeczypospolitej –  Prusy Nowowschodnie, to prowincja Królestwa Prus istniejąca w latach 1795–1807. Powstała po III rozbiorze Polski z ziem między Wisłą, Bugiem i Niemnem.

W 1840 r. Lututów był małą wioską, liczącą wówczas 403 mieszkańców, w tym 389 chrześcijan i 15 żydów. Ludność ta dzieliła się na: okupników 28, procederentów (procederent to rzadko spotykany dzisiaj, dziewiętnastowieczny archaizm urzędowy i podatkowy. Oznacza on osoby prowadzące działalność zarobkową, czyli kupców, rzemieślników, przedsiębiorców lub właścicieli warsztatów i sklepów), rzemieślników, kupców, przemysłowców itp. 25, odrabiających pańszczyznę 7, odrabiających pańszczyznę lokatorów 20 i wreszcie na dzieci, niewiasty i duchowieństwo, razem 311 osób.

Domów w owym czasie Lututów liczył 37, w tym 2 murowane należące do majątku, drewnianych krytych gontem 13 i drewnianych krytych słomą 22. Obszar gruntu wynosił 223 morgi, w tym: gruntów ornych 161 mórg, łąk 22 mórg, reszta stanowiły nieużytki.

Przeważająca powierzchnia tych gruntów, bo 143 morgi, to grunty tak zwane plebańskie, użytkowane przez duchowieństwo wyznania rzymsko-katolickiego. Wśród 68 ówczesnych mieszkańców jako głów rodzin przeważali trudniący się rzemiosłem, a wśród żydów handlem, chociaż ludność żydowska tego okresu była grupą nieliczną w Lututowie . Poniższa mapa obrazuje główne trakty, z Wieruszowa do Warty i dalej przez Naramice – trakt pocztowy, i od Sokolnik w kierunku Złoczewa.

Fragment przedstawia historyczną mapę Polski autorstwa Gilly przedstawiająca  układu komunikacji  części  okolicy Lututowa. Fot. Autor.

Kolejni właściciele  dóbr prywatnych – Lututów w okresie przedrozbiorowym uwikłani byli w postępowania  sądowe w sprawach o rozgraniczenie Lututowa z sąsiednimi królewskimi wsiami Pichlice, Niemojew i Klonowa oraz bezprawną kradzież drewna z borów lututowskich.  Wzlotów i upadków Lututów na przełomie kilku stulecia  jako dobra prywatne miał wiele.  Podnosił się i upadał, pytanie czy chwilę wzlotu wykorzystano prawidłowo i dostatecznie?

Częściowo każdy z czytelników musi sobie sam odpowiedzieć na to pytanie. Chociaż paradoksalnie największy rozkwit Lututowa pod względem gospodarczym, handlowym, kulturalnym i oświatowym wziął początek od Biernackich i dalej Taczanowskich i Kurnatowskich, Rodów pochodzących z Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Czasem słyszę, dawniej to była bieda, dzisiaj jest wszystko. Wtedy na pewno było ciężej, a dzisiaj jest łatwiej. W każdej epoce były różne warstwy społeczne i tego nic nie zmieni. Zmienną może być tylko ilość i wielkość tej różnicy, różnicy zdrowej w przypadku braku ludzkiej pazerności w zdobywaniu pieniędzy. Jednak w bezpośrednim porównaniu życie ludzkie wtedy, a dzisiaj to przepaść.

Potężny skok cywilizacyjny zastąpił większy trud fizyczny i ograniczony dostęp do informacji współczesną ofertą; wygodą, technologią i dłuższym życiem, lecz nic za darmo. Ceną  jest większa pogoń za zdobyciem tego postępu w postaci zmęczenia, rozluźnienia więzi społecznej i rodzinnej.  Poniższe dokumenty sięgają Jan II Kazimierz Waza – króla Polski. Panował on w Rzeczypospolitej w latach 1648–1668.

Po bitwie pod Kłuszynem (1610) i objęciem tronu cara Rosji przez Władysława IV Wazę oraz buntu Chmielnickiego na Ukrainie (1648), teren państwa polskiego ogarnia „potop szwedzki” oraz najazd moskiewski w 1655 roku. Jan II Kazimierz Waza w (1655) opuszczenie kraju udając się na Śląsk, skąd wydał uniwersał wzywający do walki ze Szwedami. Okres Lututowa przed Rodem Branickich, to schyłek upadku potęgi państwa Piastów i Jagiellonów. Początek rozbioru Polski.

W kolejnej odsłonie – Lututów przed Biernackimi, opis okresu potopu szwedzkiego na terenie ówczesnego województwa sieradzkiego. W jego skład, oprócz ziemi sieradzkiej, wchodziła również autonomiczna ziemia wieluńska (z powiatami wieluńskim i ostrzeszowskim), która miała około 3 400 km². Łączna powierzchnia całego województwa sieradzkiego wynosiła więc ponad 12 300 km². Województwo od centrum Polski – Łęczycy na północy rozciągało się po  teren Śląska na południu.

Niestety  materiał archiwalny dla tego terenu (Lututowa) zwłaszcza do końca XVII w. nie jest zbyt łaskawy. Nieznaczna ilość materiału pieczołowicie zdigitalizowanego na półkach archiwalnych, to wynik niewielkiej ilości  tych dokumentów w dziejach Lututowa. Brak dokumentów z tamtych lat, to też w jakimś stopniu opis Lututowa. Istniejący niezwykle cenny materiał historyczny, opisu Lututowa i sąsiednich majątków pozwala na przypomnienie dziejów z życia społeczno –  gospodarczego, pojęć używanych w nazewnictwie miar objętości, powierzchni, długości, detali architektonicznych w budownictwie w tym technologii wznoszenia budynków z detalami wykończeniowymi, sposobu  rozliczania płatności w handlu, i pańszczyzny. Przedstawia system podatkowy, powinności chłopskie, zwolnienia z opłat (wolizny) oraz daniny w naturze, ale i codzienne życie rodziny –   podstawowej komórki społecznej na tle życia dworskiego, i panujące rozwarstwienie społeczne. Dzierżawa Klonowa i Brąszewice wraz z wsiami przynależnymi. Tekst pisany jest mieszanką języka łacińskiego oraz staropolskiego. Wprowadzenie wspomina m.in. Stanisława Mączyńskiego, a na końcu partii wstępnej widnieje data roczna 1659 („Anno Dni Millesimo 1659 zapisaną y oblatowaną”).

Dokumenty te opisują stan prawny i majątkowy miejscowości powiatu sieradzkiego, ostrzeszowskiego i wileńskiego po potopie szwedzkim. Jednak te dokumenty,  to kolejna odsłona.

Marek Zgadzaj

Please follow and like us: