Lututów po Biernackich. Początek tego okresu, to pierwsza dekada 18. stulecia, ale to już opisałem. …Biernacki w 1801 r. powraca do Polski i obejmuje majątek w Sulisławicach pod Kaliszem. W dalszej części tego opracowania pojawia się stwierdzenie – Obok dworu majątku w Sulisławicach Biernacki zakłada park nasady klonu, dębu, buku, lipy i kasztanowca.
To w tym okresie, jako właściciel Lututowa daje początek zabudowie dworskiej przyległej do osady Lututów, i to w dosłownym znaczeniu tego słowa. Zakłada park o podobnym drzewostanie co w Sulisławicach. Teraz spoglądam nieco głębiej, na tyle ile pozwalają fragmenty akt z okresu 16. i 17. stulecia. Dokumenty te, ale i mapy tego okresu potwierdzają przyjętą hipotezę w moich opracowaniach w sprawie podziału dziejów m. Lututów od początku osady, aż do wybuchu II wojny światowej, na Lututów przed i po Biernackich.
Podziału o znaczeniu historycznym dla Lututowa, jednocześnie wskazujący przyczynę klęski i upadku w 1720 roku miasta Lututów. Lututów, to dobra prywatne. Dookoła Lututowa wsie królewskie; Pichlice, Łęki Królewskie, Klonowa, Niemojew. Omawiany okres to początek epoki nowożytnej, która nastąpiła po średniowieczu. W ujęciu historycznie jej początek datuje się na odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba (1492).
Wieś królewska (królewszczyzna) była własnością państwową należącą do monarszej domeny, podczas gdy wieś prywatna należała do szlachcica lub duchowieństwa, tak jak Lututów. W tych pierwszych chłop mógł odwołać się do sądu królewskiego, a w drugich pan szlachecki posiadał pełną, niczym nieograniczoną władzę sądowniczą i patrymonialną nad poddanymi. Wieś królewska należała do skarbu państwa – Króla. Często oddawano ją w dzierżawę magnatom lub szlachcie. Wieś prywatna stanowiła bezpośrednią własność dziedziczną konkretnego szlachcica, rodziny szlacheckiej lub instytucji kościelnej.
We wsi królewskiej chłop był formalnie poddany królowi i miał możliwość odwołania się od decyzji zarządcy lub wójta do wyższych sądów referendarskich lub samego Króla. Chłop wsi prywatnej podlegał autorytarnej władzy pana. Szlachcic sprawował we wsi wymiar sprawiedliwości (sąd patrymonialny), a wieś była wyjęta spod zwykłej kontroli urzędników państwowych. Wieś królewska miała bardziej uregulowaną pańszczyznę i powinności, które bywały nieco mniejsze lub bardziej uregulowane dawnym zwyczajem, choć w XVI wieku również rosły na rzecz folwarków. Dochody szły częściowo na utrzymanie dzierżawcy, a częściowo na skarb państwa. W przypadku wsi prywatnej cały zysk z pracy kmieci i funkcjonowania folwarku trafiał bezpośrednio do kieszeni prywatnego właściciela ziemskiego.
Lustracja województwa sieradzkiego i kaliskiego pierwszej RP przeprowadzonej w 1661 r. po potopie szwedzkim.
„Palatinatus Siradien. Dzierżawa Klonowa y Brzasłowice cum Villis annexis” (Dzierżawa Klonowa i Brąszewice wraz z wsiami przynależnymi). Tekst pisany jest mieszanką języka łacińskiego oraz staropolskiego. Wprowadzenie wspomina m.in. Stanisława Mączyńskiego, a na końcu partii wstępnej widnieje data roczna 1659 („Anno Dni Millesimo 1659 zapisaną y oblatowaną”).
Dokumenty poniżej opisują stan prawny i majątkowy miejscowości powiatu sieradzkiego, ostrzeszowskiego i wileńskiego po potopie szwedzkim.
Lustracja dotyczyła majątku królewszczyzny, miast i wsi.
Dokument przedstawia staropolską lustrację dóbr królewskich (królewszczyzn) z XVII wieku, dotyczącą tzw. „Dzierżawy Klonowa y Brąszewic” położonej w dawnej jednostce administracyjnej Palatinatus Siradien (Województwo sieradzkie). Dokumentu to szczegółowy inwentarz gospodarczy wsi, w którym spisano poddanych, podatki i powinności na rzecz zamku lub folwarku:
Liczba ludności: „W tey Wsi iest Kmieci N. 30” (We wsi jest 30 kmieci) oraz wyszczególnieni zagrodnicy („Zagrodników N. 4”).
Opłaty i podatki: Po prawej stronie widoczne są kolumny z podsumowaniami finansowymi zapisanymi w ówczesnym systemie monetarnym (złote, grosze, szelągi). Przykładowo, odnotowano podatki od miar miodu, opłat targowych z Sieradza („Miarą Sieradzką targową”), kapłonów czy jaj.
Pańszczyzna: Dokument wymienia m.in. obowiązek dawania „odrobku” (robocizny) oraz precyzuje zasady żniw („…żniwa dni 3 dziewięć”).
Dokument przedstawia staropolski rejestr powinności i opłat (lustrację lub inwentarz) dotyczący młynów należących do Klonowey („Młyny do Klonowey nalezące”).
Dokument wymienia kolejno poszczególne młyny (np. Pierwszy Młyn, Drugi Młynarz, Trzeci Młyn, Czwarty Młyn, Piąty Młyn, Szostego Młyna). Każdy wpis zawiera stałe elementy:
Nazwisko młynarza lub nazwa młyna (np. Młynarz Maiey Kiełbasa, Stanisław Gieysztor).
Czynsz – roczna opłata w gotówce (podana po prawej stronie w złotych [f.] i groszach [gr.]).
Danina w naturze – najczęściej kapłony (koguty) i gęsi (np. „Kapłona jednego y Gęsi dwie”).
Robocizna (pańszczyzna) – wymiar pracy na rzecz dworu (np. „Robić powinien Trzy dni w Tydzień”).
Kluczowe fragmenty:
Nagłówek:
Młyny do Klonowey nalezące.
Pierwszy Młyn:
Pierwszy Młyn Lisek na Strudze Klonowce. Płaci Czynszu… [f. 15 / gr. 2]
Kapłona jednego y Gęsi dwie…
Robić powinien Trzy dni w tydzień.
Drugi Młyn:
Drugi Młynarz Maciey Kiełbasa, snui(?) płaci… [f. 15 / gr. 16]
Kapłona jednego y Gęsi dwie…
Robi takze trzy dni w tydzień do Dworu.
Trzeci Młyn:
Trzeci Młyn Świętek. Stanisław Gieysztor(?) Młynarz, Czynszu daje… [f. 15 / gr. 2]
Kapłona N 1, y Gęsi N 2. Taksie…
Robi takze trzy dni.
Czwarty Młyn:
Czwarty Młyn Podłazy Płaci Czynszu… [f. 15 / gr. 2]
Kapłona jednego y Gęsi dwie…
Robi także po trzy dni.
Piąty Młyn:
Piąty Młyn na Stawie Jelenim Brodzie Adam Grzyb. Płaci Czynszu…
Dalsze młyny:
Wzmiankowany jest m.in. Młyn Jaryszch na Stawie Czarnym albo na Jeleniu, Szósty Młyn y Piły na Rzece Oleśnicy (tartak wodny) oraz Młyn Piorun.
Słowniczek terminów:
Czynsz – stałe świadczenie pieniężne składane właścicielowi ziemskiemu.
Kapłon – wykastrowany i utuczony kogut, popularna forma daniny.
W tydzień / do Dworu – określenie wymiaru pańszczyzny odrabianej na rzecz folwarku.
F. / Gr. – oznaczenia walutowe: f. oznacza floren (złoty polski), a gr. to grosze (1 złoty = 30 groszy).
Dokument (1647) przedstawia dalszy zapisek lustracyjne lub inwentarzowe z rejonu województwa sieradzkiego („Palatinat(us) Siradien(sis)”). Część opisowa (Górna sekcja)
Nagłówek: Oznacza lokalizację jako Palatinat[us] Siradien[sis] (Województwo Sieradzkie). Poniżej widnieje dopisek „Roboty nie oddaią”, co sugeruje zwolnienie z pewnych powinności pańszczyźnianych lub brak odnotowanych odrobków.
Sprawa młynarzy: Tekst wspomina, że młynarze okazali przywilej króla Władysława IV z 30 maja 1647 roku, potwierdzający dawne zwyczaje dotyczące m.in. opłat (czynszów) oraz naprawy grobli przy stawach klanowskich („w Stawach Klanowskich”). Wspomniana jest też konfirmacja (potwierdzenie) tego prawa przez króla Jana Kazimierza z 6 lutego 1649 roku.
Sekcja „Wybraniec w Klonowy”: Opisuje historię i status tzw. piechoty wybranieckiej we wsi Klonowa. Przywołany jest przywilej Zygmunta III Wazy z 21 stycznia 1612 roku. Z powodu braku odpowiednich dowodów i faktu, że „Rolasze dawny dawno wymarli”, obowiązki podatkowe lub rekrutacyjne zostały nałożone na całą gromadę wiejską.
Tabela gospodarcza zatytułowana jest łacińsko-polskim nagłówkiem: „Crescentia Folwarkowa exclusa Sémé [Semine]” (Plon/urodzaj folwarczny po wyłączeniu ziarna na zasiew). Dotyczy ona miar takich jak kopy, korce hornowskie (horńskie) oraz podatków/wycen.
Wiersze tabeli wymieniają poszczególne rodzaje upraw i zbóż:
Żyta (Żyto)
Yarki (Jarka – pszenica lub żyto jare)
Pszenice (Pszenica)
Ięczmien[ia] (Jęczmień)
Owsa (Owies)
Grochu (Groch)
Tatarczu (Tatarka / gryka)
Prosa (Proso)
Siana Brogów (Siano mierzone w brogach)
Kolumny tabeli precyzują ilości (Kopy, Plon), sumaryczne liczby oraz wycenę finansową zapisaną w złotych (florenach – fl.) i groszach (gr.) w kolumnie „Taxa” oraz podsumowaniu finansowym po prawej stronie.
Dokument to historyczny inwentarz dóbr ziemskich, sporządzony odręcznym. Opisuje on strukturę ludnościową, powinności pańszczyźniane oraz opłaty (czynsze) wnoszone przez mieszkańców trzech sąsiadujących ze sobą miejscowości.
Wieś Lipica
W tej Wsi Kmieci osiadłych, iest № 3. Płacą Czynszu f [złotych] […] pro […] nic. Po kapłonie iednym y Gęsi […] pro toto Zagrodników № 2. Płacą […] f […] r […] Zgórnik ieden. Płacą Czynszu
Wieś Leliwa
W tej Wsi iest Zagrodników № 15. Z tych tylko iest № 3, co robociznę do Dworu oddają a Czynszu płacą groszy 12. Płac[ą]… A drudzy są nazwani Rzemieślnicy, którzy robocizny nie odprawują tylko Czynsz płacą f 58. Płac[ą]… Z tych ieden daie f 8. Inni Jeden f 3. […]*
Trzynasty nie dawno osadzony, któremu ze cztery lata minęły, jeszcze Czynszu nie płaci. Do tychże po kapłonie iednym Snovek Kapłonów № 12. – Płac[ą]…
Jajec daią po 6. Snovek Jajec № 1… Stroż dawają Stroż ieden…
Ci Rzemieślnicy powinni odrabiać we żniwa dni dziewięć y Stróż tak iako y Zagrodnicy według dawnego zwyczaju.
W tej Wsi antiquitus [dawniej] bywał Folwark, lecz od kilku lat przez ogień Zniesiony y Pusto leży, do tych czas nie fruchtuiąc.
Wieś Brzaßewice (Brąszewice)
W tej Wsi bywało antiquitus Kmieci № 13. Teraz ich niemasz tylko № 9, którzy Czynszu z Pola starego, także y Kolnyh rożnie płacą. Przychodzi ad praesens tego Czynszu z ich osad…
Owsa Sypnego każdy z nich daie po hetnascie Wiertli rowney miary […]
Kapłonów daią po dwa. Snovek Kapłonów № 18. Płac[ą]…
Jajec daią po 12. Snovek Kopi № 1 pr 8. Państw[u]…
Manny oddaią po dwie ćwierci, Ćwierć Mał[a] № 18 […]
Zagrodników № 6. Roznie Czynsz płacą, y z tym iednym, co lista robi, Stróżą […]
Kluczowe pojęcia:
Kmiecie i Zagrodnicy: Dokument odzwierciedla klasyczny podział chłopstwa. Kmiecie posiadali pełne gospodarstwa (łany) i płacili największe daniny, natomiast zagrodnicy dysponowali mniejszymi obszarami ziemi i często odrabiali pańszczyznę lub uiszczali mniejszy czynsz.
Daniny w naturze: Po prawej stronie w kolumnach wyszczególniono rozliczenia finansowe i rzeczowe. Chłopi składali tzw. gofry lub dary w postaci kapłonów (wykastrowanych kogutów), gęsi, jaj oraz zboża (owies sypny mierzony w wiertlach).
Rzemieślnicy wolni od robocizny: Ciekawym elementem jest opis rzemieślników we wsi Leliwa, którzy zostali zwolnieni z tradycyjnej pracy fizycznej na rzecz dworu (robocizny) w zamian za wysoki roczny czynsz w gotówce (aż 58 złotych), z wyjątkiem okresu żniw, kiedy musieli pomagać przez 9 dni.
Zniszczony folwark: Notatka o Leliwie wspomina o pożarze dawnego folwarku (per ignem zniesiony), który od tamtej pory stoi pusty i nie przynosi zysków (nie fruchtuiąc).
Przedstawiona karta to siedemnastowieczny inwentarz dóbr (lustracja) z terenu dawnego województwa sieradzkiego (Palatinatus Siradiensis).
Sekcja opisuje gospodarstwo należące do żołnierza wybranieckiego (formacja piechoty chłopskiej utworzona przez Stefana Batorego):
„W tey Wsi Uczciwy Adam Drozdzowicz trzyma Rolą Wybraniecką…” – wspomniany jest przywilej króla Władysława IV.
„W tey Wsi wyszło Kmieci N. 3…” (W tej wsi jest 3 kmieci…)
Wymienione są daniny: kapłony (koguty), owies, sery oraz kwoty pieniężne (zapisane po prawej stronie w złotych i groszach: fl. – floreny/złote, gr. – grosze).
Wieś Zablocie (Zabłocie)
Kolejna osada w zestawieniu:
„W tey Wsi iest Osiadłych Kmieci N. 3…” (W tej wsi jest osiadłych 3 kmieci…)
Młyny Brzassowskie z Kuźnicami (Młyny Brąszewskie)
Zestawienie imienne młynarzy z rejonu Brąszewic wraz z wysokością ich rocznego czynszu:
Młynarz Wojciech Komorka płaci czynszu rocznego — fl. 16 / gr. 0
Stanisław Zięba — fl. 15 / gr. 17
Walenty Paś — fl. 15 / gr. 20
Ciołek Staś — fl. 15 / gr. 26
Maciej Karśnia — fl. 16 / gr. 26
Gregor Lis — fl. 15 / gr.
Stanisław Tarnowski — [Opłata:] 15 florenów / 26 groszy
Walenty Pipa — [Opłata:] 16 florenów / 26 groszy
Wawrzyniec [nazwisko nieczytelne] — [Opłata:] 15 florenów / 1 grosz
Salomon Marcz[ek] — [Opłata:] 1 floren / 12 groszy
Jakub Salomon — [Opłata:] 15 florenów / 2 grosze
Gawłowa, wdowa po młynarzu, syn jej [płaci] 15 florenów / 15 groszy. Rolnego [płaci] 3 floreny. Łącznie…
Wojciech Tarnowski i Łukasz, brat jego, z Młyna Wdowiego. Płacą czynsz… [Opłata:] 15 florenów / 22 grosze
Część 2: Zapis o prawach i przywilejach młynarzy.
Ci młynarze [posiadają] potwierdzenie zachowania swoich praw (konserwację), na mocy którego wspomniany młyn i grunt do niego należący, a także rzeka, mają należeć do nich i do ich prawowitych następców. Wszystko to na warunkach i zobowiązaniach wyraźnie opisanych w tymże Przywileju, który został wydany w Warszawie dnia 11 maja 1649 roku, a który to przywilej w pełnym prawie zachowują.
Wojciech Cygan, z młyna… [Opłata:] 15 florenów / 2 grosze. Rolnego [płaci] 3 floreny. Łącznie…
Jakub Kaczor (lub Kędzior) — [Opłata:] 17 florenów. Rolnego [płaci] 3 floreny. Łącznie: 20 florenów.
Ze wszystkich młynów wynosi to sumę 115 florenów. Dają po jednym kapłonie [kogucie], a po parze na święto Bożego Narodzenia (lub inne święto)… [Suma:] 13.
Część 3: Dekret w sprawie gruntów i rzeki
To są owi rzemieślnicy, na miejsce zmarłych synów Tarnowskiego, na mocy porozumienia z Ich Mościami Panami Dzierżawcami. Przyjęli oni młyn i role [ziemię uprawną], zobowiązując się do przestrzegania tych samych warunków, jakie ich poprzednicy zachowywali. Mają płacić roczny czynsz w wysokości stu florenów, a podatki i inne ciężary publiczne według zwyczaju na ten stan przypadające sumiennie odprawiać i opłacać.
Ciż młynarze powinni mleć na potrzeby dworu po trzy dni w tygodniu, według dawnych zwyczajów, a także na mocy dekretów Sądów Królewskich.
Część 4: Odwołanie do dawnych wyroków (z lat 1617 i późniejszych)
Dekrety te nakazali i ustanowili Najjaśniejsi Królowie Ich Mość Panowie Władysław Czwarty, wydany w Warszawie dnia 30 maja 1617 roku*, a także potwierdzony przez kolejnych królów. Na mocy tych praw, młynarze z rzeki Wieprzowej [lub nazwa lokalnej rzeki] mają wolność w wycinaniu budulca, zbieraniu chrustu, zakładaniu ogrodów, korzystaniu z pól, pastwisk oraz barci w borach i lasach, a także wszystkiego, co jest im potrzebne na domowy użytek i do naprawy młynów.
Obowiązani są te młyny utrzymywać i konserwować własnym kosztem. Uzyskali oni potwierdzenie tych praw od Najjaśniejszego Króla Jego Mości Jana Kazimierza, Pana Naszego Miłościwego, wydane w czasie Sejmu Koronacyjnego dnia pierwszego miesiąca… [tekst ucięty] roku, co zostało prawnie zatwierdzone.
(Uwaga historyczna: W 1617 roku królem był Zygmunt III Waza, Władysław IV rządził później – tekst odnosi się do rewizji praw z różnych lat).
Część 5: Opowiedzenie (Zeznanie końcowe)
Opowiedzenie (Oświadczenie):
Stawili się osobiście owi Młynarze i oświadczyli, iż w tych młynach siedzą od trzech lat i od tego czasu wszelkie podatki i ciężary, jakie zostały na nich nałożone, w całości i na czas do rąk urzędu oddawali. Powyższe oświadczenie własnoręcznie (lub przez urzędnika) podpisali.
Nagłówek:
Województwo Sieradzkie
Sekcja 1: Przepisy dla mieszkańców (Górny tekst)
Mieszkańcy mają stosować się do wyroków sądów referendarskich w sprawach granic i dawnych praw. Poddani z tej wsi często cierpieli z powodu różnych nieszczęść. Wprowadza się surowy zakaz wycinania i rąbania zdrowych, rosnących drzew na budowę statków czy do innych celów. Wolno zbierać jedynie chrust, suche gałęzie i stare pniaki, aby nie niszczyć lasu.
Sekcja 2: Zbiory z Folwarku Poraszew (Tabela)
Wydajność gospodarstwa w Poraszewie (po odliczeniu podatku dla kościoła, mierzone w miarach sieradzkich):
Żyto – główne i najważniejsze zboże (wartość: 96 złotych i 20 groszy).
Żyto jare – posiane wiosną (wartość: 6 złotych i 20 groszy).
Pszenica – na białą mąkę (wartość: 7 złotych, 17 groszy i 9 denarów).
Jęczmień – na kaszę i piwo (wartość: 26 złotych i 20 groszy).
Owies – dla koni (wartość: 61 złotych i 5 groszy).
Groch – roślina strączkowa (wartość: 2 złote i 22 grosze).
Tatarka (gryka) – na kaszę gryczaną (wartość: 1 złoty i 10 groszy).
Siano – 2 wozy siana (wartość: 20 złotych).
Sekcja 3: Wieś Godynice (Dolny tekst)
Wieś Godynice
Miejscowość, która w przeszłości była zastawiona za długi.
Nowa wycena podatkowa po okresie kryzysu i zubożenia: W tej chwili we wsi mieszka i prowadzi swoje gospodarstwa dokładnie 20 rolników (kmieci).
Transkrypcja tekstu dokumentu:
Część górna – opłaty i daniny
… dają czynsz z każdej ćwierci [ziemi]…
Owsa także z każdej ćwierci po trzy ćwiertnie miary targowej…
Chmielu… z tego dochód wynosi… złotych 32, groszy 15.
Ze dwóch ćwierci kapłona jednego…
Gąsiorów… płacą czynsz…
Owsa po ćwierci, a po jednym kapłonie, także chmielu…
Szewce [szewcy] jeden. Płacą czynsz…
Pierwszy Młynarz
Bartosz… Płaci czynsz.
Drugi Tomasz Padam… dają czynsz.
Trzeci Walenty… płaci.
Jan Leszczyk i Adam Świętek na nowej woli [w okresie wolnizny] dają…
Lesiak z synem…
Sowiersko…
Łukasz Pluta…
Podwiatek…
Dają po wiertlu owsa, po kapłonie jednym…
Chmielu po kwarcie jednej… Dochód z tego wynosi złotych 6, groszy 1.
Sekcja: Powinność tych Poddanych i Młynarzy
Robią kmiecie po trzy dni pańszczyzny, a czwarty pieszo, według zwyczaju. A do dworku [dworu]… Lecz tylko komornicy… powinni poddani, jako i młynarze, według dawnych praw i zwyczajów. Ponieważ ulgę na to posiadają wytłumaczone dekretem Króla Jegomości Pana Naszego Miłościwego, który to dekret pamięci króla Zygmunta… z datą w Warszawie dnia…
Transkrypcja kluczowych fragmentów dokumentu:
Województwo Sieradzkie (Palatinatus Siradien). Część wprowadzająca:
[Dokument z dnia] dwudziestego szóstego października 1617 roku, a drugi wydany w Warszawie dnia dwudziestego ósmego kwietnia tego samego 1617 roku.
„Dwudziestego szóstego października roku 1617, a drugi z daty w Warszawie dnia dwudziestego ósmego maja [lub kwietnia] w tymże roku 1617. Na tychże postanowieniach i zwyczajach odprawujących wolności i powinności opisane, akceptujemy i we wszystkim te same punkty, klauzule i artykuły potwierdzamy według Aktu Warszawskiego z dnia 29 miesiąca czerwca [Iunii] 1649 roku […]
Z tym jednak zastrzeżeniem (deklaracją): mając na względzie stan gruntów, który osobiście zbadano podczas przeprowadzonej lustracji (inkwizycji), uznajemy jedynie ich dawne, historyczne uprawnienia. Co się tyczy stacji [obowiązku ugoszczenia/podatku], nakładamy ją na odległość najwyżej pięciu mil, podobnie jak to ma miejsce w przypadku młynarzy chojnowskich i borasowskich, którym z tego tytułu zawsze zaliczano dwa dni podróży jako odrobienie należności.
Odnośnie lasów: budulce, na które mają pozwolenie, oraz opał sosnowy mogą brać tylko z wyznaczonych miejsc, a z borów i lasów pańskich pod żadnym pozorem nie wolno im brać innego drewna, ani ścinać drzew od pnia. Mają także dbać i pilnować, aby lasy Jego Królewskiej Mości nie niszczały i nie były trzebione. W celu zapobieżenia temu, wszelkie bezprawne wyręby i niszczenie lasów są surowo zakazane.”
„Kuźnica Klonowska: Przy tej kuźnicy znajduje się rola (ziemia uprawna). Ścierni [lub zagagonów] jest 10. Żadnych innych powinności nie mają, oprócz tego, że czynsz z kuźnicy płacą, który do zamku [lub dworu] panu powinien być oddawany.
Karczmarz: Jest jeden karczmarz. Jest on zobowiązany do szynkowania (sprzedaży) piwa dworskiego i powinien dbać o porządek w swojej karczmie.
Folwark: Plac i czynsz z niego wynosi 6 [złotych/groszy]. Zagrodników jest 8. […]
Pracowici [Chłopi]: Jest 2. Płacą czynsz panu w wysokości 6 [złotych/groszy]. […]
Na gruntach i w obrębie tej dzierżawy Klonowskiej nie ma innych ludzi, którzy musieliby odrabiać pańszczyznę, z wyjątkiem tych kilku…
Tabela przedstawia spis zbiorów (w kópach) oraz ich młóconą wydajność, wycenę i ostateczną taksę (wartość podatkową) dla poszczególnych upraw:
Żyto
Pszenica
Jeczmień (Jęczmień)
Owies
Proso
Groch
Tatarka (Gryka)
Opis Kuźnicy Zagrzebskiej, młyna i powinności poddanych
Siano z brogów [stogów] nr 2…
Druga Kuźnica Zagrzebska wraz z młynem: w której [gospodarzem] jest Atanazy pod numerem 12. Ci ludzie nic nie sieją, jedynie odrabiają pańszczyznę, a w czasie żniw pomagają przy folwarku przez dwanaście dni.
Karczmarz ma obowiązek szynkować [sprzedawać] trunki dworskie, a gdyby sprzeciwił się swojemu powołaniu [obowiązkowi], dwór wymierzy mu karę.
Rzemieślników: 2. Kowal: 1. Płaci [czynszu] 8 florenów. Za drugi plac płaci 6 florenów.
Młynarz płaci czynsz w wysokości 8 florenów.
Postanowiony rozbiorowy miernik [zarządca miar], który miary ma dostarczać do dworu corocznie, [płaci] 5 florenów.
Tabela zbiorów (Plony Folwarku)
Nagłówek: Zbiory Folwarku Zagrzebskiego z wyłączeniem dziesięciny. Miara według korca sieradzkiego.
Tabela zbiorów (Plony Folwarku)
Opis sprzętów i naczyń kuźniczych:
Pieców: 2. Kowalskich i dymarskich [hutniczych]. Miechów: 4. Dwa kowalskie, dwa dymarskie. Przy nich jedna zasuwa według zwyczaju. Formy skórzane na sześciu wałkach. Obręczy żelaznych: 15. Kowadeł: dwa (jedno wielkie, drugie małe). Babic [podkładek pod kowadło]: dwie. Kleszczy żelaznych: 6. Jeden dymarski miech. Kowalska łopata, hak, cęgi, koryto drewniane, formierz [forma do odlewów], stalów [narzędzie stalowe] kowalskich: 2, koła zapasowe: dwa.
Inwentarz dóbr:
Dochody i przychody z działalności rudniczej (hutniczej):
Zakup surowca: Na terenie tego majątku nie ma własnej rudy, dlatego rzemieślnicy muszą ją kupować i sprowadzać z odległości aż kilku mil.
Problemy z wodą: Biorąc pod uwagę trudności z przepływem wody na śluzach (spustach), z powodu jej braku podczas suchego lata, ludność przez większość czasu nie może pracować.
Koszty i potrącenia: Ponieważ w rzeczywistości od dłuższego czasu, bez odliczania wszelkich wydatków na rzemieślników i obsługę rudy, dochód ten malał.
Zweryfikowany dochód: Po sprawdzeniu rejestrów obniżyliśmy i ustaliliśmy ten roczny dochód na kwotę 210 złotych.
Stawy rzemieślnicze: Wszystkie stawy zostały opuszczone i zniszczone przez nieprzyjaciela (wojsko), w związku z czym nie przynoszą zysku i ich nie wyceniamy.
Tartak: Tartak ledwo zarabia na naprawę innych zniszczonych budynków. Został odnowiony dopiero w tym roku, dlatego nie nakładamy na niego podatku (nie wyceniamy dochodu).
Opłata leśna: Za prawo wstępu i korzystania z lasu borowego, zgodnie z ustawą, dwóch chłopów płaci rocznie łącznie 6 złotych.
Browar:
Brak zboża: Ponieważ zboże z własnych zbiorów folwarcznych (które wcześniej przeliczyliśmy na pieniądze) nie wystarcza na produkcję słodu, ludzie muszą dokupować je na różnych targach.
Szacowany zysk: Z tego powodu szacujemy roczny dochód z browaru jedynie na kwotę 100 złotych. Podsumowanie (Summa Summarum)
Łączny dochód: Całkowita suma dochodów z całej dzierżawy (wraz z przynależnościami) wynosi 2901 złotych, 17 groszy i 6 denarów.
Wydatki na urzędników: Z tej kwoty na opłacenie pana podstarościego oraz innych osób pilnujących tych dochodów (zgodnie z uniwersałami) przeznacza się 201 złotych, 17 groszy i 6 denarów.
Czysty zysk: Pozostaje czysta kwota 2700 złotych zysku dla dworu.
Z dokumentu jasno wynika, że w latach 50. XVII w. okresie potopu szwedzkiego na tych terenach nastąpiły liczbę zniszczenia terenów wiejskich. Do tego nakłada się susza powodujące przerwy w pracach wynikiem braku wody nawet na zaporach. To jeszcze jeden dowód minionego okresu, że cyklicznie suszy, a także srogich zim, to normalny, powtarzalny cykl w dziejach tej Ziemi, tylko różnie wykorzystywanych w dziejach historii.
A przecież wtedy gałąź gospodarki nie była tak rozwinięta, świat nie był zabetonowany, a pobór wody w przemyśle i jej spożycia wielokrotnie niższy, przy braku sieci wodociągowych. A na każdym budynku było po cztery kominy. Wtedy brak wody oznaczał przerwy w pracach, i zwalnianie z podatków, dzisiaj argument do nakładania różnych opłat na konsumenta wynikających między innymi z zielonego ładu i EU ETS – mechanizm rynkowy służący ograniczeniu emisji gazów cieplarnianych, w którym firmy kupują i sprzedają pozwolenia na emisję dwutlenku węgla kosztem przeciętnego obywatela.
Tekst dokumentu: Wieś Lubola Wspomnianej wsi dawną dzierżawczynią jest Jej Mość Pani Jadwiga z Tarnowa, pozostająca małżonka (wdowa) po niegdyś Jego Mości Panu Aleksandrze Madalińskim, podkomorzym wieluńskim. Dobra te dzierży na mocy prawa i konsensu (zgody) Najjaśniejszego Króla, wydanego w Błoniu dnia 7 sierpnia 1645 roku i łaskawie nadanego na rzecz Władysława Leszczyńskiego oraz obojga małżonków, na skutek zrzeczenia się (cesji) dokonanego polubownie przez Wielmożnego Pana Leszczyńskiego, podkomorzego pirameńskiego, w grodzie kaliskim w sobotę w wigilię Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w roku 1652. Zgodnie z tym oświadczeniem, rezygnacją oraz oficjalnym wprowadzeniem w posiadanie (intromisją), wdowa objęła te dobra, co zostało wpisane i zatwierdzone po przekazaniu władzy w roku Pańskim 1651.
Kmiecie zasiadają na 10 łanach. Obecnie znajduje się tu dziewięciu dawnych kmieci. Choć dawniej (antiquitus) bywało tu 30 osadzonych gospodarstw, obecnie jest ich tylko 10. Płacą oni czynsz z osiadłości w wysokości 1 florena (złotego). Suma: 10 florenow.
Osepy (danina w ziarnie): oddają po 4 korce miary sieradzkiej wierzchatej (sypanej z czubem). Przeliczając to na miarę dobreską, płaci się za cztery korce. Łącznie z tego tytułu wpływa 50 korców, co przy cenie 25 groszy za korzec daje sumę: 41 złotych i 2 grosze.
Podatek kaptowy: oddają z dawnego dochodu 20 sztuk po 8 groszy. Suma: 5 złotych i 16 groszy.
Danina w jajach: oddają po 230 kop […], co w przeliczeniu na grosze daje sumę: 1 złoty i 11 groszy.
Robocizna (pańszczyzna) wynosi według dawnego zwyczaju po trzy dni w tygodniu.
A ponieważ w dawnych czasach składali oni przysięgi w domach, nakładano na nich obowiązki i według dawnych rejestrów łanowych wymagano od nich snopów lub innych powinności, które dobrze egzekwowano i odbierano – przeto mając na względzie sprawiedliwość, aby nie niszczyć ich dawno ustanowionego honoru, postanawia się: nie mają być obciążani ponad miarę, lecz prząść z materiału dostarczonego z dworu, a z gwałtownych (nadzwyczajnych) powinności mają oddawać tyle, ile wyniesie uprzędzenie określonych łokci sukna.
Zagrodników obecnie znajduje się 3. Jest wśród nich jeden krawiec i jeden kowal. Odpracowują oni tylko robociznę, natomiast nie płacą żadnego czynszu.
Zbiory z folwarku, wyłączając dziesięcinę
System trójpolowy, kopa licząca 60 snopów, korzec sieradzki
Współcześnie Lubola to wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie poddębickim, w gminie Pęczniew. Geograficznie leży w centralnej Polsce, na wschód od rzeki Warty i niedaleko zbiornika wodnego Jeziorsko.
Transkrypcja tekstu:
Województwo Sieradzkie
(Tabela przedstawia spis plonów, takich jak pszenica, jęczmień, owies, gryka/tatarka, groch, proso oraz siano, wraz z ich ilością i wyceną w złotych polskich i groszach).
Obora – inwentarz żywy:
Nie przejęto żadnego żywego inwentarza od poprzedniego dzierżawcy. Przeprowadziliśmy w tej sprawie szczegółowe dochodzenie, jednak nie przyniosło ono żadnego rezultatu.
Wybraniec (Żołnierz wybraniecki)
W tej wsi służył żołnierz wybraniecki, lecz z powodu różnych obowiązków, a zwłaszcza nieznanych i niesprawiedliwych ciężarów wojskowych, został doprowadzony do ubóstwa, co dotknęło także jego gospodarstwo. Nakazujemy zatem Wielmożnemu Panu Dzierżawcy, aby zgodnie ze swoim prawnym obowiązkiem zadbał o to, by ten wybraniec (Jan) nie obawiał się ucisku, a jego służba na rzecz Rzeczypospolitej była utrzymana i nie upadła z jego powodu.
Podsumowanie: Łączny dochód z tej wsi wraz z plonami folwarcznymi wynosi 128 złotych i 6 groszy.
Z tej sumy odliczamy ogólny koszt utrzymania czeladzi folwarcznej w wysokości 28 złotych, 24 groszy i 6 fenigów/szelągów.
Pozostaje kwota 100 złotych. Od niej nalicza się podatek kwarty w wysokości 80 złotych.
Nakazujemy wpłacać tę kwotę w podwójnej wysokości do ksiąg na każde święto [zapewne św. Stanisława], pod rygorem odebrania dzierżawy (tenuty).
Wieś Waglczew
Wieś ta znajduje się w dzierżawie Jej Mości Pani Teofili, wdowy z pierwszego małżeństwa po Jego Mości Panu Wojciechu Lubieńskim, kasztelanie sieradzkim, a obecnej małżonki Jego Mości Pana Michała Mielęckiego.
Transkrypcja tekstu:
Fragment górny (Formuła prawna)
„Miasteczko Kaliszany (?) i to za przywilejem od Śp. Króla Jegomości Władysława Czwartego w Aktach Grodzkich Zgierskich(?) w miesiącu grudniu roku Pańskiego 1638. Zapisani urodzeni Olbracht i Teofila z Zalesia Lubieńscy małżonkowie, a z mocy cesji tychże urodzonych Lubieńskich małżonków przed urzędem grodzkim sieradzkim w szósty dzień po święcie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny roku Pańskiego 1645 dokonane i do ksiąg wpisane [zostało].”
Fragment środkowy (Powinności chłopskie)
„W tej wsi dawniej na Zrębach było 9 [gospodarstw], bywali kmiecie. Swoje zręby szlacheccy kmiecie tylko w 7 [gospodarstwach] uprawiają, towarzysze ich zaś sprawiają, że pozostali żołnierze wszystko to spustoszyli.
Czynszu płacą po 4 grosze.
Żyta każdy dawać powinien po ćwierci [miara sypka] czwartej rocznie. Wartość tego: .
Owsa także powinien dawać po ćwierci czwartej. Wartość tego wynosi…
Kapłonów [kogutów] po dwa: wartość 4 grosze.
Jaj podzięku [w darze] kope 1: wartość …
Zagonowego [podatku od gruntu] trzej, każdy z nich czynszu płacić powinien po groszy 12.
Kapłona powinien dawać po jednemu, kapłonów 3.
Robocizny i podwody [transportu] na mil dziesięć, według dawnego zwyczaju i dawniejszych lustracji odprawiać powinni.”
Fragment dolny (Zbiory folwarczne)
Nagłówek nad tabelą brzmi: „Wydajność folwarczna z wyłączeniem dziesięciny. Pole pierwsze: Rola Szumna / Rola Szeroka.”
Układ tabeli (kolumny od lewej: Rodzaj uprawy, Kopy, Plon, Wysiew, Ziarno, Łaszt, Taksacja/Wartość):
Żyto – 12 kop, wysiew: 2, ziarno: 84, wartość: 60 florenów.
Pszenica – 5 kop, wysiew: 1½, ziarno: 7½, wartość: 11 florenów 27 groszy.
Jęczmień – 9 kop, wysiew: 2, ziarno: 18, wartość: 11 florenów 20 groszy.
Owies – 11 kop, wysiew: 3, ziarno: 33, wartość: 19 florenów 15 groszy.
Groch – 6 kop, wysiew: 1, ziarno: 6, wartość: 1 floren 6 groszy.
Tatarka (gryka) – 1 kopa, wysiew: ½, ziarno: 2, wartość: …
Proso – 3 kopy, wysiew: ½, ziarno: 1½, wartość: 2 floryny 21 groszy.
Tekstu dokumentu:
Województwo Sieradzkie
Ta wieś graniczy z Suchym Skonhowem [Sohaniwem/Skończynem], Sadoliwcem oraz Brudzewem.
Inwentarz żywy (Obora) – nie ma tu żadnego bydła i nie wyszczególniano go również w dawnych lustracjach (kontrolach), ponieważ tutejszy folwark utworzono na gruncie opuszczonego wójtostwa.
Żołnierz – wybraniec Jan posiada tu jedną rolę (włókę). Aby tutejsza zwyczajowa wojskowa służba wybraniecka na rzecz Rzeczypospolitej była należycie pełniona, na sejmie prowincjonalnym ustanowiono nakaz, by pilnowano tego obowiązku.
Łączny przychód (Summa Summarum) ze wszystkich dochodów oraz z plonów folwarcznych z tej wsi wynosi: 229 złotych, 2 grosze, 3 denary.
Z tej kwoty na utrzymanie czeladzi folwarcznej (na ogólne wydatki) przeznacza się: 29 złotych, 2 grosze, 3 denary. Pozostaje czysta suma: 200 złotych. Od niej podatek (tzw. kwarta prosta) wynosi 40 złotych. Nakazujemy zapłacić ją w podwójnej wysokości do Skarbu Rawskiego w Rawie, zgodnie z przepisami prawa publicznego i pod rygorem kar w nim przewidzianych.
Wieś Bogumiłów. Dzierżawcami tej wsi są pan Wojciech Gradziecki wraz z małżonką, panią Jadwigą z Raksic. Dzierżawę tę objęli na mocy pozwolenia (konsensu) Króla Jego Mości, naszego miłościwego pana. Pozwolenie to zostało wydane w Kaliszu dnia 27 lutego 1657 roku jaśnie wielmożnemu panu Aleksandrowi Sielskiemu, kasztelanowi gnieźnieńskiemu, oraz jego żonie Mariannie z Gleszczyna, którzy następnie przelali swoje prawa na obecnych dzierżawców. Przekazanie to (cesja) zostało potwierdzone w sądzie grodzkim w Łęczycy w najbliższy dzień świąteczny po święcie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w roku Pańskim 1659. Wprowadzenie w posiadanie dóbr (intromisja) oraz odpowiedni wpis zostały dokonane i zarejestrowane w księgach ziemskich sieradzkich w najbliższy dzień po wspomnieniu św. Franciszka Wyznawcy w tym samym 1659 roku.
Według opisów w dawnych lustracjach powinno być w tej wsi 10 kmieci (gospodarzy) – a bywało nawet 12. Obecnie, z powodu ogromnych zniszczeń wojennych, zastano jedynie 2 kmieci. Stwierdzono także 1 opuszczone gospodarstwo (plac pusty).
Treść dokumentu:
Żyta zsypnego [składanego jako podatek] równej miary powinno wpłynąć 2 i pół korca. Prowent [dochód] wynosi 5 złotych i 15 groszy. Zapłacono. Owsa zsypnego powinno wpłynąć 4 korce. Prowent wynosi 9 złotych i 25 groszy. Kapłonów [tuczonych kogutów] dwie pary powinno wpłynąć. Prowent wynosi 2 złote i 20 groszy. Zapłacono w całości. Zagrodników nie ma, ani chałupników [brak uboższych kategorii chłopów we wsi]. Przy tej wsi były dwa młyny: jeden opuszczony, z którego wszystko niszczeje, a z drugiego pracującego płaci się do dworu roczny czynsz w wysokości 3 złotych i 6 groszy.
Zbiory Folwarczne (łac. Crescentia Folwarkowa) Po odliczeniu dziesięciny [łac. Exclusa decima…]
W tabeli zestawiono: Kopy [miara zebranego zboża, 1 kopa = 60 snopków],
Plon, Wymłot [ilość ziarna z młocki],
Wysiew [ziarno odłożone na siew],
Reszta oraz Taksacja [wartość]:
Żyto: 13 kop / plon 2 / wymłot 26 [korcy] / wysiew 6 / reszta 12 / wartość: 1 złoty 20 groszy za korzec / Razem: 20 złotych.
Pszenica: 5 kop / plon 1 i pół / wymłot 7 i pół / wysiew 2 / reszta 5 i pół / wartość: 2 złote 5 groszy / Razem: 10 złotych 25 groszy.
Jęczmień: 8 kop / plon 2 / wymłot 16 / wysiew 5 / reszta 9 / wartość: 1 złoty 20 groszy / Razem: 15 złotych.
Owies: 12 kop / plon 3 / wymłot 36 / wysiew 6 / reszta 22 / wartość: 1 złoty 25 groszy / Razem: 10 złotych.
Tatarka [gryka]: 5 kop / plon 1 / wymłot 5 / wysiew 2 / reszta 2 / wartość: 1 złoty 10 groszy / Razem: 2 złote 20 groszy.
Groch: 6 kop / plon 1 / wymłot 6 / wysiew 1 i 3/4 / reszta 1 i 1/4 [błąd wpisu, w tabeli 1 i 1/4] / reszta do dyspozycji: 3 / wartość: 2 złote 22 grosze / Razem: 9 złotych 6 groszy.
Proso: 1 kopa / wymłot 1 i 1/2 / wysiew 1/4 / reszta 1/4 / do dyspozycji: 1 / wartość: 2 złote 22 grosze / Razem: 2 złote 22 grosze.
Siano w wozach: 13 wozów / wysiew [zostawione]: 7 / reszta: 6 / Razem: 6 złotych.
Powinności chłopskie i podsumowanie: Robociznę i poddaństwo chłopi powinni odrabiać według opisu dawnych rejestrów. Szarwark [przymusowe prace publiczne, np. naprawa dróg] na milę stąd, tam gdzie w danym roku praca jest potrzebna. Przyjmować powinni z dworskiej przędzy po [ustalonej] części do przędzenia. Dochód z całej tej produkcji folwarcznej wynosi 106 złotych, 5 groszy i 6 denarów. Wypłaty i potrącenia: Dla rodziny Dziedzińskich [lub sługi?] – uniwersales [płatność] wynosi 3 złote, 16 groszy, 5 denarów. Reszta sumy wynosi 90 złotych, z której to kwoty prowizja [podatek] wynosi 10 złotych… [dalszy zapis dotyczy kwestii prawno-skarbowych i kwitów].
Wieś Prądocin [łac./pol. Wsi Prądcin]
Tłumaczenie tekstu z dokumentu na współczesny język polski.
Województwo Sieradzkie
Wsie Grodziec i Łagiewniki Część łacińska:
Tymi posesorami [posiadaczami/dzierżawcami] są Ichmość Pan Mikołaj Kamieński, który z mocy przywileju ma prawo do ustąpienia [cesji] praw na rzecz Najjaśniejszego Króla Jmci, pamiętając o zabezpieczeniu kwoty dla Pani Doroty Pągowskiej, niegdyś małżonki Pana Stanisława Rogozińskiego, sędziego [lub urzędnika] surogata sieradzkiego, która to kwota została przeniesiona na osobę Pana Mikołaja Kamieńskiego aktem i datą w Toruniu dnia [luka] miesiąca lipca Roku Pańskiego 1635 wydanym.
Również i cesja przez tę samą Dorotę Rogozińską na osobę Mikołaja Kamieńskiego w sądzie grodzkim sieradzkim w drugą sobotę przed świętem Świętych Piotra i Pawła w Okowach Roku Pańskiego 1635 została uznana i wraz z intromisją [wprowadzeniem w posiadanie] przyjęta.
Także i Wielmożna Pani Jadwiga z Miechowa, małżonka Pana Kamieńskiego, z mocy praw przysługujących jej wraz z mężem, zabezpieczyła swoje prawa przed aktami piotrkowskimi dnia 31 miesiąca sierpnia Roku Pańskiego 1636. Prawa te zostały nadane i przedłożone przed aktami grodzkimi sieradzkimi w piątek po święcie Świętej Pryski Dziewicy i Męczennicy, najbliższym Roku Pańskiego 1637. Zostały one zatwierdzone i wraz z intromisjami przyjęte.
Część polska – Rejestr ludności i powinności chłopskich: W Grodźcu jest włók [pól] zakonnych 12, na których kmieci osiadłych bywało 12, którzy na rocznych wołach siedzieli i dawali czynsze. A teraz ogółem mają 73 [włóki/zagrody?]. Teraz jednak nie masz [nie ma] tylko trzech. Czynsz dawny płacą po 7 [złotych].
Z raptorów [zapisów/rejestrów] podatkowych: Dają po 6 złotych i po 8 groszy. [Obok w klamrze wyliczenie: 5 / 21]
Zagrodnicy po groszy 26. [Obok w klamrze wyliczenie: 1 / 10]
Inni po dwadzieścia [groszy]. [Obok w klamrze wyliczenie: 0 / 10]
Rzeźnicy dawać powinni… [Obok w klamrze wyliczenie: 3 / 6]
A w Łagiewnikach na zagrodach bywało kmieci 4. Teraz tylko jeden, z którego dają podatek. [Obok w klamrze wyliczenie: 0 / 7] Z raptorów [rejestrów]: numer 2 – po 26 [groszy]. Inne: numer 20 – po 3 grosze i 6 szelągów. Teraz… [Obok w klamrze wyliczenie: 0 / 19 / 6].
Część dolna – Zbiory folwarczne i na wójtostwie
Z wyłączeniem dziesięciny
Zasiew snopowy: Kopa siedemdziesiąt [snopów?]: Miara – Korzec Sieradzki. (Poniżej znajduje się tabela podsumowująca zbiory poszczególnych gatunków zbóż: Żyta, Pszenicy, Owsa oraz Tatarki [gryki], określająca liczbę zebranych kop, wydajność z młócenia, czysty zysk oraz wartość podatkową/wycenę – Taxis).
Przedstawiony dokument to staropolski inwentarz lub lustracja dóbr królewskich, a dokładnie fragment opisujący
Starostwo Bolesławskie (znajdujące się w dawnym województwie sieradzkim, współcześnie Bolesławiec nad Prosną).
Wypisy podatkowe i powinności (górna część): Karta zaczyna się od wyliczeń podatków i powinności, m.in. regulacji dotyczących poddanych, podatku podymnego czy „wybrańców” (piechoty wybranieckiej). Widoczne są wyliczenia finansowe w ówczesnej walucie (złote, grosze, szelągi) podsumowane jako Summa Summarum.
Nagłówek główny:
„Starostwo Bolesławskie” wykaligrafowane powiększoną, ozdobną czcionką.
Opis Posesora: Pod nagłówkiem znajduje się informacja o aktualnym dzierżawcy lub staroście. Tekst wymienia m.in. wielmożnego pana Gottharda Buttlera, podkomorzego koronnego i starostę bolesławskiego. Wspomina o pełnomocnikach szlacheckich (np. Janie Godlewskim) oraz nakazach rewizji dóbr zamkowych zgodnie z wcześniejszymi inwentarzami.
Sekcja zamkowa: Śródtytuł „Zamek” rozpoczyna szczegółowy, staropolski opis architektoniczny lokalnej warowni:
„Ten stoi na fosie dokoła majętnym obwiedziony, około którego na koło idzie ściana…”
Dalej inwentarz opisuje stan techniczny zabudowań, w tym m.in. bramę wjazdową, murowany ganek, baszty, kominy, piece kaflowe czy stan okien i drzwi na zawiasach.
Prezentowany dokument to karta z dawnego inwentarza dóbr (lustracja królewszczyzn), opisująca zamek, folwark oraz miasto Bolesławiec w historycznym województwie sieradzkim (Palatinatus Siradien).
Opis zabudowań zamkowych i dworskich;
Dach niezbyt dobry. Izba, w której nie ma okien: drzwi na zawiasach. Z niej przechodzi się do Izby Stołowej, w której są cztery okna, piec, komin, drabina; drzwi na zawiasach, dwa stoły, miska oraz ława pod ścianą.
Z tej izby przechodzi się do dwóch małych izdebek, do których drzwi są na zawiasach. W pierwszej, po prawej stronie, są dwa okna, piec, komin i stół. W drugiej także są trzy okna, piec, komin i stół. Idąc dalej z tych izdebek, wchodzi się do sieni, w której znajduje się wozownia oraz stajnie z balami [przegrodami] i drzwiami na zawiasach. Przy tej sieni jest izdebka, w której są trzy okna w złym stanie, komin oraz podwójne drzwi na zawiasach. Z tej izdebki przechodzi się do kolejnej, drugiej izdebki, w której są trzy okna, piec, komin, stół oraz drzwi na zawiasach.
Z tej izdebki wychodzi się do sieni, z której prowadzi wejście w dół, a drzwi są na zawiasach. Stamtąd przechodzi się do izdebki, w której są cztery okna (z czego dwa zabite deskami), jasny [kaflowy lub pobielany] piec, komin, dwa stoły i ława.
Idąc gankiem od tych budynków – który jest w niezbyt dobrym stanie i znajduje się przed nimi jako zabezpieczenie – dochodzi się do murowanej baszty. W baszcie tej znajduje się brama prowadząca na groblę oraz izdebka, a w niej: dwa okna, piec, komin i drzwi na zawiasach. Idąc dalej od tych budynków, znajduje się malowana kaplica, a w niej dwa okna, sześć ławek, stół i drzwi na zawiasach. Na wszystkich tych budynkach dachy są w niezbyt dobrym stanie. Naprzeciwko tych budynków znajduje się ganek nad murem, pokryty dachem w niezbyt dobrym stanie.
Przy wjeździe do zamku stoi nowo wybudowany nad rzeką browar (mielcuch). Drzwi do niego są na zawiasach. Sień jest przestronna, a w niej znajduje się kocioł do warzenia piwa, dwie wielkie kadzie i dwie mniejsze. W tym samym browarze przechodzi się z sieni przez futrynę (odrzwia) do izby, do której drzwi są na zawiasach, a wewnątrz znajdują się dwa okna i komin. Z tej izby przechodzi się do komnaty, w której jest jedno okno i wygodne wejście na górę oraz drzwi na zawiasach. W tym samym browarze znajduje się także nadwątlona [uszkodzona] izdebka, a w niej drzwi na zawiasach, trzy okna, piec i komin. Na terenie folwarku stoją dwie stodoły: jedna z trzema wjazdami (wrotniach) i dwoma bramami, druga z jednym wjazdem i dwoma pomostami/podjazdami (zamościch). Przy stodołach znajduje się również spichlerz, do którego drzwi są na zawiasach i zamykane na zamki.
Miasto Bolesławiec.
Domów zamieszkanych (osiadłych) – zarówno tych, które ocalały z pożaru, jak i tych, które wybudowano na nowo po pogorzelisku – jest łącznie 79. Domów opuszczonych (pustych) – z których mieszczanie pouciekali z powodu niemożliwych do zniesienia podatków (ciężarów) oraz przymusowych kwaterunków wojska i opłat na armię (gancią stacyj) – jest 110. Na gruncie szpitalnym stoją dwa domy, na gruncie plebańskim [kościelnym] dwa domy, a chałup zagrodniczych (chałupnych) jest 40. Mieszczanie płacą roczny czynsz szorowy w wysokości 10 złotych. Oddają także trzy małdry owsa, co daje 36 ćwierci, po 1 groszu za sztukę 60 [groszy / zł]
Koniec (Finał)
[Młyn] pod zamkiem ma trzy koła: dwa mączne [do mielenia zboża na mąkę] i trzecie stępne [do kruszenia i łuskania ziarna na kaszę]. Daje rocznie czystego żyta: 40 ćwierci, po 4 [floreny] i 10 [groszy], co czyni 160 florenów. Pszenicy 13 ćwierci, po 4 [floreny] i 10 [groszy], co czyni 52 floreny. Dzierżawca za [tucz] wieprzy płaci rocznie 30 florenów.
Mieszczanie bolesławscy okazali przywilej wielce mądrego króla Zygmunta, sporządzony i datowany po święcie Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny [Matki Boskiej Gromnicznej], zwierający formę listów i mandatów […] na rok Pański 1543.
Okazali też inny przywilej Jana Olbrachta, króla Polski, sporządzony i datowany na sejmie walnym w Piotrkowie, w piątek tuż przed świętem świętych apostołów Filipa i Jakuba w roku Pańskim 1496. W dokumencie tym król rezygnuje z mełtowego [opłaty za mielenie zboża] oraz zatwierdza decyzje, na mocy których młyny zostały przekazane. Ponadto potwierdza, że mieszczanie użytkowali osiem łanów ziemi uprawnej, leżącej z jednej strony między rolami wójtowskimi, a z drugiej strony graniczącej ze wsiami folwarku zamkowego, którą to ziemię król im darował i pragnąłby ten stan utrzymać.
Województwo Sieradzkie (Palatinatus Siradien)
Przedłożyli przywilej najjaśniejszego pana, niegdyś szczęśliwie panującego nam króla Jana Kazimierza, sporządzony i datowany w Krakowie na sejmie koronacyjnym dnia 6 lutego roku pańskiego 1649. Miastu temu nadany, w którym to przywileju zawarte są dwa inne dokumenty: pierwszy świętej pamięci Zygmunta III, drugi Władysława IV. Wszystkie te prawa, immunitety i wolności król aprobuje i zatwierdza.
Cech Rzeźniczy
Przedłożyli przywilej obecnego króla, sporządzony i datowany w Krakowie dnia 6 lutego roku pańskiego 1649, który to przywilej świętej pamięci króla Zygmunta Trzeciego we wszystkich punktach aprobuje. Zastrzega się w nim jednak, aby wolnica (wolny handel) nie była uciążliwa dla rzeźników w czasie postu, a także, aby w niedziele i święta nikt na targ nie ważył się wywozić towarów.
Cech Krawiecki
Przedłożyli przywilej króla Zygmunta Trzeciego, wydany w Warszawie dnia 25 lipca roku pańskiego 1628, w którym to dokumencie przywileje świętej pamięci królów Augusta i Stefana, nadane temu cechowi, we wszystkich punktach, klauzulach i artykułach król potwierdza i konformuje.
Cech Kuśnierski<
Przedłożyli przywilej świętej pamięci króla Władysława Czwartego, sporządzony i datowany w Warszawie dnia 15 czerwca roku pańskiego 1643, którym to dokumentem prawa tego cechu na nowo zostały potwierdzone. Wpisano w nim ostrzeżenie, że rzemieślnicy i partacze z innych miasteczek i wsi nie mają prawa handlować swoimi wyrobami i towarami ponad to, co opisane w przywileju. Gdyby jednak tak czynili, urząd miejski ma obowiązek pomóc cechowi w obronie jego praw, postępując zgodnie z zapisami dokumentu.
Cech Kowalski
(Obejmujący także rzemiosła: Ślusarski, Bednarski, Siodlarski, Rymarski, Stolarski, Kołodziejski, Stelmaski, Ławniczy)
Przedłożyli jeden wspólny przywilej, nadany wszystkim tym cechom przez świętej pamięci króla Stefana Batorego, sporządzony i datowany w Warszawie na sejmie walnym dnia 16 lutego roku pańskiego 1578.
Cech Szewski
Opowiedzieli się przy swoich prawach, z których to praw w obecnym czasie pożytku mieć nie mogą z powodu morowego powietrza (zarazy) panującego w tym mieście. Z tego powodu dokumenty i depozyty cechowe powinni mieć w bezpiecznym miejscu na przechowaniu.
Tekst z karty dokumentu w oryginalnych sekcjach:
[Margines górny]
Dlaczego tego nie pokazywali.
Pokazali mieszczanie z Bolesławca kwit z datą w Bolesławcu dnia 28 miesiąca czerwca Roku Pańskiego 1645, przed urzędem [sądem] odprawiony i zanotowany, pod karą trzech marek za każdą niedopełnioną czynność, którą należy zapłacić.
Podwodne Pieniądze [Opłaty transportowe] Mieszczanie z Bolesławca oświadczyli, że na mocy przywileju Jego Królewskiej Mości króla Stefana [Batorego], pieniądze z podatku podwodnego zostały przeznaczone na rzecz szpitala znajdującego się w Bolesławcu. Jednak poborca podatkowy nie chce tego uznawać, mimo że prawo to wciąż pozostaje w mocy i nakazuje przekazywać te fundusze do rąk przełożonych szpitala.
Wóz Wojenny
Mieszczanie nigdy nie dostarczali wozu wojennego i w starych lustracjach [lustracjach dóbr królewskich] nie ma żadnego zapisu mówiącego o tym, aby mieli obowiązek go wystawiać.
Burmistrz wraz z rajcami bolesławieckimi złożyli skargę, że na przedmieściach Bolesławca wybudowano bardzo wiele dworów i domów, które nie płacą żadnych podatków miejskich, ani podatków na rzecz poborcy skarbowego, ani innych opłat. Właściciele tych nieruchomości twierdzą, że są to posiadłości szlacheckie, przez co uważają, że są zwolnieni z tych podatków, co przynosi wielką szkodę Rzeczypospolitej. Na mocy Konstytucji [sejmowych] wnosimy i żądamy, aby wszyscy właściciele tych posiadłości, tak samo jak inni mieszczanie, ponosili równe ciężary i opłaty na rzecz miasta.
Suma dochodów z Miasta i Młyna:
Z powyższego do zamku wpływa: 1557 złotych / 15 groszy.
Urodzaj Folwarku przy Mieście (z wyłączeniem dziesięciny)
Trójpolowy system uprawy. Kopa wynosi szesnaście [snopów]. Miara: Korzec wieluński.
Wyjaśnienie pojęć historycznych, prawnych i gospodarczych z tego dokumentu:
Podwodne (pieniądze podwodne) – w dawnej Polsce była to powinność transportowa (tzw. ciężar podwód), polegająca na obowiązku dostarczania przez mieszczan lub chłopów koni i wozów do przewozu panującego, urzędników państwowych, posłów lub ładunków wojskowych. Z czasem obowiązek ten zamieniano na stałą opłatę pieniężną (stąd w tekście „podwodne pieniądze”). Z dokumentu wynika, że król Stefan Batory zwolnił miasto z wpłacania tych pieniędzy do skarbu państwa i przekazał je (tzw. ordynowanie) jako stałe źródło utrzymania dla lokalnego szpitala (który w tamtych czasach pełnił też funkcję przytułku dla ubogich i starców).
Korzec wieluński
Korzec to staropolska miara sypka, używana głównie do odmierzania ziarna zbóż. W dawnej Polsce nie było jednej ogólnokrajowej miary – każde większe miasto lub region (ziemia) stosowały własne wzorce.
Korzec wieluński to lokalna miara oparta na systemie Ziemi Wieluńskiej (Bolesławiec leżał w powiecie wieluńskim). Jeden korzec dzielił się zazwyczaj na ćwierci i garnce. Przykładowo, popularny w tym regionie korzec kaliski czy wieluński mógł liczyć w przeliczeniu na dzisiejsze miary około 120 do 140 litrów. Zapis w tekście jednoznacznie porządkuje i ujednolica rozliczenia folwarku według taryfy lokalnego rynku.
Pole Troyne (Pole trójne):
To historyczne określenie na trójpolówkę – najpopularniejszy system uprawy roli w dawnej gospodarce folwarcznej. Ziemię uprawną dzielono na trzy części (pola): jedno obsiewano jesienią zbożem ozimym, drugie wiosną zbożem jarym, a trzecie ugorowało (odpoczywało), służąc za pastwisko. Co roku przeznaczenie pól się zmieniało. Zapis ten informuje lustratorów o strukturze i sposobie gospodarowania na ziemiach folwarku miejskiego.
Kopa Szesna (Kopa szesna)
Kopa to tradycyjna jednostka obliczeniowa, która w ogólnym znaczeniu oznaczała 60 sztuk. Jednak w rolnictwie przy liczeniu zebranego zboża stosowano tzw. kopę szesną (lub kopę mniejszą). Oznaczało to, że na jedną kopę (czyli stóg/zestaw ułożony na polu) składało się dokładnie 16 snopów powiązanego zboża. W tabeli wielkość zbiorów podawana jest właśnie w tych jednostkach (np. zebrano 160 kop żyta ozimego).
Wymłót – pojęcie to oznaczało ilość czystego ziarna, jaką uzyskiwano z omłócenia jednej kopy lub określonej liczby snopów. W statystykach folwarcznych wskaźnik wymłótu był kluczowy – pozwalał ocenić jakość i dorodność ziarna w danym roku (czy kłosy były pełne, czy głuche) oraz zaplanować, ile zboża zostanie na chleb, ile na sprzedaż, a ile na kolejny zasiew.
Wystawianie wozu wojennego.
Był to obowiązek obronny nakładany na miasta królewskie i prywatne. W razie pospolitego ruszenia lub wojny, miasto musiało na własny koszt zakupić duży wóz taborowy, wyposażyć go w konie, zapasy żywności, narzędzia oraz uzbrojonych ludzi (tzw. wozowników). Mieszczanie bolesławieccy skutecznie udowadniali przed urzędnikami królewskimi, że ich miasto było zwolnione z tego ciężaru, powołując się na brak takich zapisów w dawnych „lustracjach” (czyli oficjalnych państwowych kontrolach majątkowych).
Konstytucje (Sejmowe)
W języku staropolskim słowo „konstytucja” nie oznaczało jednej ustawy zasadniczej (jak dzisiaj). Konstytucjami nazywano wszelkie ustawy i dekrety uchwalane przez Sejm Walny Rzeczypospolitej. W tekście rajcy mieiscy powołują się na prawo sejmowe, które zakazywało szlachcie budowania tzw. jurydyk (prywatnych domów i dworków na terenie miast), które unikały płacenia podatków miejskich, co niszczyło budżet miasta.
Tabela przedstawia podsumowanie zbiorów, cen i wartości (w złotych fl. i groszach gr.):Owies, Groch, Tatarka (Gryka), Siano
Wieś Chotynin
W tej wsi dawniej mieszkało 8 kmieci (zamożnych chłopów posiadających duże gospodarstwa), a obecnie jest ich tylko 3. Ich powinności: Czynsz pieniężny: Mają płacić rocznie po 4 złote i 20 groszy. Wcześniej nie płacili tyle, a jedynie po 20 groszy. Daniny w naturze: Dawniej oddawali osypkę (podatek w ziarnie) w ilości: po 2 ćwiertnie żyta i po 2 ćwiertnie owsa. Obecnie żaden z nich tego nie oddaje, co daje stratę. Drób i jaja: Z każdego gospodarstwa kmiecego należy oddać po 2 kapłony (wykastrowane, tuczone koguty) oraz po 15 jaj. Robocizna (Pańszczyzna): Mają odrabiać pańszczyznę przez 3 dni w tygodniu (z wyjątkiem okresu zimowego, kiedy pracują według potrzeb). Mają też obowiązek stróżowania (nocnej warty) przez 2 tygodnie. Zagrodnicy (chłopi z małą ilością ziemi): Jest ich we wsi 4. Nie płacą żadnego czynszu pieniężnego, ale w zamian za to muszą odrabiać pańszczyznę przez 2 dni w tygodniu. Uwaga o gruntach: Przy tej wsi znajdowały się ziemie folwarczne, z których dochód został prawnie zapisany (ufundowany) na rzecz Zakonu Panien Zakonnych św. Norberta (Norbertanek).
Młyn
Młynarz jest zobowiązany oddawać rocznie taksę (opłatę/podatek) w naturze:
30 ćwiertni żyta, 2 ćwiertnie pszenicy. Opłatę pieniężną za prawo do przemiału.
Wieś Woycin (Wójcin)
W tej wsi dawniej mieszkało 9 kmieci, a obecnie jest ich tylko 2. Pozostałe gospodarstwa opustoszały – odnotowano 6 pustych chałup oraz 4 chałupy częściowo zniszczone lub opuszczone w ostatnich miesiącach. Pozostali mieszkańcy mają obowiązek płacić… (tekst urywa się na dole strony).
Tekst historycznej lustracji wsi Żdżary w województwie sieradzkim. Palatynat Sieradzki – Wieś Żdżary (Województwo Sieradzkie – Wieś Żdżary).
W tej wsi na żebrakach [kmiecych] 18: 6. Bywało kmieci 18: 15. Teraz ich tylko 18: 9. Pustych 5. Czynszu dają po florenów 3, groszy –. Żyta nie dają nic. Owsa dają po korcu pięć. Par wierteł 11: 20 [lub wierteł]. Sukna 11: 20. Pańszczyzny [płatnej w pieniądzu] po… florenów 8, groszy –. Kapłonów po jednym, kur po 2. Jajec po dwadzieścia. Kopy florenów: 1 / 36? Chmielu nie dają, ani innych podatków. Robociznę powinni według innych włości. Zagrodników numer: 7. Płacą po groszy 21, florenów –. Sołtysów numer: 2. Jeden Adam Zenda. Drugi Paweł Waligóra i ci czynszu [płacą] po florenów 24. Sól z Działoszyna, Radomska i Wielunia powinni przywozić. Trzeci z Młyna [sołtys] ma… Prawa żadnego nie pokazali, lecz powiedzieli, że go w namyśleniu mają, jednak dla pożaru [lub oporu] go nie mogą mieć na pokazanie.
Młyn
Młynarz urzędowy daje żyta rocznie korców 12, florenów 3 / 10. Tłuszczu… Czynszu za karczmę… florenów 10, groszy 5. Do zamkowego potoku z dwiema wielkimi kłodami powinni [należeć]. Młyn Chobotkiem nazwany, był z dawna [starodawny], teraz opustoszały i w wychowaniu naszym. Była także pustoszała.
Plon [Wydajność] Folwarku Żdżarskiego z wyłączeniem dziesięciny (Crescentia Folwarku Zdbarskiego exclusa decima)
Pole Twoje, Kopa Jedna, Korzec Wieluński.
Poniższa tabela przedstawia szczegółowe rozliczenie zbiorów w kopach, korcach oraz szacowaną wartość w florenach i groszach (fl. / gr.):
Wyjaśnienie grup:
Kmiecie (najwyższa warstwa chłopska)
Kmiecie byli „elitą” dawnej wsi. Posiadali pełnowymiarowe gospodarstwa rolne i byli główną siłą produkcyjną w rolnictwie.
Ziemia: Gospodarzyli na pełnych działkach gruntu, najczęściej o powierzchni 1 łana (ok. 16–25 hektarów) lub półłanka. Ziemia ta nie była ich własnością (należała do szlachcica lub Kościoła), ale była dziedzicznie użytkowana.
Majątek: Posiadali pełny inwentarz żywy i martwy – własne konie lub woły, wozy, pługi i brony.
Pańszczyzna (robocizna): Odpracowywali tzw. pańszczyznę sprzężajną. Oznaczało to, że na pole pana feudalnego musieli stawić się do pracy z własnym zaprzęgiem (konie/woły) i narzędziami. Ze względu na wielkość gospodarstwa, kmieć rzadko pracował sam – często wysyłał na pańskie pole swoich synów lub najemnych parobków.
Daniny: Byli głównymi płatnikami czynszów (w gotówce) oraz danin w naturze (oddawali panu zboże, kapłony, gęsi, jaja, sery).
2. Zagrodnicy (ogrodnicy)
Zagrodnicy plasowali się w hierarchii wiejskiej wyraźnie niżej od kmieci. Ich gospodarstwa były zbyt małe, by utrzymać rodzinę wyłącznie z pracy na roli.
Ziemia: Posiadali jedynie zagrodę (dom z podwórkiem) oraz niewielki kawałek ziemi – zwykle ogród lub do 1/4 łana (maksymalnie kilka hektarów).
Majątek: Z reguły nie posiadali własnego zaprzęgu (wołów ani koni) ani ciężkich narzędzi rolniczych (pługów). Hodowali głównie drobny inwentarz (świnie, kozy, drób).
Pańszczyzna (robocizna): Odpracowywali tzw. pańszczyznę pieszą (ręczną). Na pole dworskie szli pracować z prostymi narzędziami podręcznymi – kosą, sierpem, motyką lub grabiami. Liczba dni ich pracy w tygodniu była mniejsza niż u kmieci.
Źródła utrzymania: Ponieważ ich własna ziemia nie dawała wystarczająco dużo jedzenia, zagrodnicy musieli dorabiać. Pracowali jako rzemieślnicy wiejscy (kowale, szewcy, kołodzieje), najmowali się do pracy u bogatych kmieci lub pracowali jako robotnicy najemni w folwarku szlacheckim.
W miarę upływu wieków (szczególnie w XVII i XVIII wieku) w wyniku wojen i ubożenia wsi, wielu kmieci traciło swoje zaprzęgi i ziemię, spadając do pozycji zagrodników. Z kolei ziemie opuszczone przez kmieci (tzw. pustki, o których wspominał Twój dokument) panowie feudalni często włączali bezpośrednio do swoich folwarków.
Treść tekstu:
Ukazał się przed Panem Boguńskim gromada boguńska i domaniewska, 12 poddanych na gruntach macierzystych dawno osiadłych. Do podpisu nazwiska, funkcje, świadków. Członkowie gromady oświadczają, że ogrodnictwo na osiem prętów jest z dawna do plebanii przynależne.
Wieś Jankowy. W tej wsi, w tutejszych plebaniach, mieszka Kmieci 10, Półkmieci 7. Kmiecie płacą czynsz po 27 florenów (złotych polskich). Dają owies w wymiarze: po wiertelu i 2 ćwierci, ale z potrąceniem 3/4 ćwierci. Dają kapłony (tuczone koguty) po 2 sztuki, jaja po 15 sztuk. Dają kury po 1 sztuce. Półkmiecie płacą czynsz po 13 florenów i 15 groszy. Dają owies w wymiarze: po wiertelu i 1 ćwierci. Dają kapłony po 1 sztuce, jaja po 15 sztuk. Dają kury po 1 sztuce. Zagrodnicy w liczbie 3 płacą czynsz po 10 florenów. Robią [pańszczyznę] według zwyczaju innych wsi. Karczma jest pusta (nieobsadzona), nic z niej nie wpływa.
Folwark
Pole trójpolowe mierzone na kopy, miarą Korca Wieluńskiego.
[Na samym dole po prawej dopisek dotyczący sąsiedniej miejscowości:] Wieś Domaniewo.
Treść dokumentu:
Województwo Sieradzkie
Wieś Domaborow (obecnie Domaborów)
W tej wsi bywało dawniej 10 kmieci, teraz osiadłych jest tylko 5. Płacą oni czynsz w wysokości 27 groszy. Owies: Oddają po ćwierci żyta. Zamiast owsa płacą po 12 groszy. Kapłony: Oddają po dwa kapłony, co daje łącznie [kwotę wpisaną w kolumnie]. Jajka: Oddają po półtora kopy jajek [90 sztuk]. Robocizna: Pracują pieszo przez 3 dni w tygodniu. Zamiast tego płacą po 15 groszy. Zagrodnicy: Jest ich 2, płacą po 12 groszy czynszu. Inne powinności: Robią także inne roboty na rzecz dworu. Sołtysowie: Dwaj sołtysi, Tomasz i Jan, powiadają, że mają prawo [do ziemi], ale dokumentów na to nie posiadają. Płacą roczny czynsz w wysokości 12 florenów. Młyn: Młynarz oddaje 20 korców żyta rocznie. Inne opłaty: Czynsz z karczmy wynosi 10 florenów.
Położenie geograficzne: Wieś Domaborow (obecnie Domaborów) leży w południowej Wielkopolsce, tuż przy historycznej granicy ze Śląskiem, około 7 km na wschód od Kępna. W czasach staropolskich wieś ta należała do powiatu ostrzeszowskiego w województwie sieradzkim i stanowiła królewszczyznę
Wieś Biała
W tej wsi bywało dawniej 19 kmieci osiadłych, a obecnie jest ich 12. Pozostałe 7 gospodarstw jest opuszczonych.
Czynsz: Płacą roczny czynsz w wysokości po 28 groszy, co łącznie daje 11 florenów i 6 groszy.
Żyto: Oddają po ćwiertni żyta z każdego gospodarstwa, o łącznej wartości 13 florenów i 10 groszy.
Owies: Oddają po ćwiertni owsa z każdego gospodarstwa, o łącznej wartości 6 florenów i 20 groszy.
Kapłony: Oddają łącznie 18 kapłonów, co wyceniono na 2 floreny i 2 grosze.
Jajka: Oddają łącznie 20 jajek, o wartości 6 groszy i 12 szelągów.
Zagrodnicy: Jest 1 zagrodnik, który płaci czynsz w wysokości 12 groszy.
Robocizna: Kmiecie i zagrodnicy odpracowują pańszczyznę według zwyczaju przyjętego w innych wsiach.
Rejestr karczm:
Pierwsza karczma: Karczmarz nie płaci czynszu w pieniądzu, ponieważ odrabia go na pańskich polach, a z pozostałych powinności jest zwolniony.
Druga karczma: Karczmarz na Glinie płaci roczny czynsz w wysokości 18 florenów. Ponadto ma on obowiązek szynkować (sprzedawać) piwo pochodzące z pańskiego browaru. Z innych robót i powinności jest zwolniony, co wyceniono na 1 floren.
Trzecia karczma: Karczmarz na gruncie królewskim (lub ziemskim) przy drodze polnej nie płaci czynszu, lecz jest zwolniony z opłat.
Obydwie opisane w dokumencie miejscowości znajdują się w historycznych granicach dawnego województwa sieradzkiego (Palatinatus Siradiensis), a dokładniej na terenie Ziemi Wieluńskiej, która od XIV wieku była integralną częścią tego województwa (jako jego powiaty południowe).
Współcześnie obszar ten leży w południowo-zachodniej części województwa łódzkiego, w bliskim sąsiedztwie granicy z województwem opolskim i wielkopolskim.
Kontekst historyczny: Wzmianka o „karczmie na gruncie królewskim/ziemskim przy drodze polnej” idealnie pasuje do jej dawnego położenia na ważnym szlaku handlowym Ziemi Wieluńskiej łączącym Wieluń z Wrocławiem i Kaliszem.
Treść dokumentu: Urodzaj Folwarczny – Zbiory z pól folwarcznych na Trzecim Polu (w kopach i miarach):
Żyto: 50 kop, pszenica: 20 kop, jęczmień: 4 kopy, groch: 0 kop (odnotowano mniejsze miary), owies: 52 kopy, siano (stogi/wiązki): 3 stogi
Wieś Wyszanów
Opis ludności, podatków, danin i obowiązków pańszczyźnianych:
Liczba gospodarstw: W tej wsi mieszkało pierwotnie 15 osiadłych kmieci (gospodarzy). Obecnie z różnych powodów użytkowanych jest 10 gospodarstw, a 5 pozostaje opuszczonych (pustych).
Czynsz i daniny w gotówce: Kmiecie płacą roczny czynsz w wysokości ustalonej w groszach i florenach (złotych).
Daniny w naturze: Każdy gospodarz oddaje określonę miarę owsa (mierzoną w tzw. wiertelach). Chmielu mieszkańcy tej wsi nie mają obowiązku oddawać w ogóle. Z każdego gospodarstwa należy oddać rocznie po 4 kapłony (wykastrowane koguty) oraz po 12 jajek.
Pańszczyzna (Darmowa robocizna): Mieszkańcy są zobowiązani do odpracowania pańszczyzny na rzecz dworu za pomocą własnego sprzężaju (wozów, wołów) lub pieszo. Wykonują te prace na takich samych zasadach i w takim wymiarze, jak to jest przyjęte w okolicznych, sąsiednich wsiach.
Zagrodnicy: We wsi mieszka 5 zagrodników (chłopów posiadających dom i mały ogród, ale bez pól uprawnych). Dwóch z nich płaci czynsz w gotówce, pozostali odpracowują swoje zobowiązania pracą fizyczną przez określone dni w tygodniu (tzw. darmowa robocizna piesza).
Karczma: Karczmę prowadzi karczmarz imieniem Tomasz Magda. Z tytułu prowadzenia wyszynku i sprzedaży trunków jest zobowiązany do uiszczania stałej opłaty (czynszu karczmarza) oraz oddawania części zysków ze sprzedaży piwa i gorzałki. Obaj miejscowi karczmarze (jeśli uwzględnić drugiego wspomnianego) mają obowiązek zaopatrywać się w trunki wyłącznie z browaru i gorzelni należących do właściciela dworu. Do karczmy przynależą także wyznaczone grunty orne i łąki.
Młyn rzeczny: Młynarz gospodarujący na rzece (która płynie przez dobra pańskie) zobowiązany jest oddawać na rzecz dworu określoną część zmielonej mąki (wytworzonej z żyta i innych zbóż) oraz płacić stały czynsz dzierżawny.
Treść tekstu:Województwo Sieradzkie.
Sprawozdanie (Opowiedzenie)
Wielmożny Pan Podczaszy Bykowski składa relację i oświadcza w imieniu Wielmożnego Pana Starosty [oraz własnym]: Poddani ze wsi Drużbice i Mierzynów zgłaszają, że granice i grunty zostały naruszone [zagarnięte]. Według dawnego pomiaru gruntów, JKM [Jego Królewska Mość] nakazuje, aby Wielmożny Pan Starosta zarządził ponowne i dokładne rozgraniczenie oraz skontrolowanie tychże dóbr.
Zbiory i Uprawy Folwarczne (Urodzay Folwarkowy)
(Poniższy wykaz stanowi bilans gospodarczy: od zebranych snopów, przez zasiewy i zapasy dworskie, aż po wycenę rynkową):
Żyto: Zebrano 65 kóp. Na zasiew odłożono 20 kóp, na potrzeby dworu zużyto 30 kóp. Pozostało na sprzedaż 15 kóp. Cena za kopę: 25 groszy. Łączna wartość: 112 florenów (złotych polskich) i 15 groszy.
Pszenica: Zebrano 3 kopy. Na zasiew odłożono 2 kopy, na potrzeby dworu 1 kopę. Pozostała reszta: 6 kóp [z zapasów]. Cena za kopę: 32 i pół grosza. Łączna wartość: 6 florenów i 15 groszy.
Jęczmień: Zebrano 5 kóp. Na zasiew odłożono 1 kopę, na potrzeby dworu 2 kopy. Pozostało na sprzedaż 12 kóp [z zapasów]. Cena za kopę: 25 groszy. Łączna wartość: 10 florenów.
Groch: Zebrano 10 kóp. Na zasiew odłożono 1 kopę, na potrzeby dworu 2 kopy. Pozostało na sprzedaż 5 kóp. Cena za kopę: 21 groszy. Łączna wartość: 6 florenów, 26 groszy i 2 szelągi.
Owies: Zebrano 20 kóp. Na zasiew odłożono 5 kóp, na potrzeby dworu 10 kóp. Pozostało na sprzedaż 52 kopy [z zapasów]. Cena za kopę: 12 groszy. Łączna wartość: 21 florenów i 20 groszy.
Gryka (Tatarka): Zebrano 22 kopy. Na zasiew odłożono 2 kopy, na potrzeby dworu 2 kopy. Pozostało na sprzedaż 30 kóp [z zapasów]. Cena za kopę: 20 groszy. Łączna wartość: 20 florenów.
Stogi siana: Liczba: 3 stogi. Na potrzeby dworu zużyto 2 stogi. Pozostała reszta: 2 i pół stoga [z zapasów]. Cena za stóg: 20 groszy. Łączna wartość: 50 florenów.
Obory (Inwentarz Żywy)
Przeprowadziliśmy pilne i szczegółowe dochodzenie (inkwizycję) w celu ustalenia, jaki był stan budynków inwentarskich oraz bydła według dawnych rejestrów lustracyjnych, których nam jednak nie przedłożono. Z tego powodu obecne dochodzenie wykazało, że Wielmożny Pan Starosta, obejmując urząd, nie otrzymał i nie odebrał od swojego poprzednika żadnego inwentarza żywego, co niniejszym urzędowo poświadczamy prawnym dekretem.
Wybraniec (Obowiązek Wojskowy)
W tym starostwie liczba wybranych żołnierzy (wybrańców) wynosiła pierwotnie 3. Obecnie nie ma tu ani jednego z nich, chociaż na wyprawę wojenną z tego starostwa powinni być oni w pełni wystawieni i wyposażeni. Dlatego, aby służba wojskowa na rzecz Rzeczypospolitej nie poniosła uszczerbku, przy najbliższej okazji nakazujemy i zobowiązujemy [zarządców], aby tych rekrutów z tamtejszych poddanych niezwłocznie wyznaczyli, wyposażyli i wysłali do obozu.
Dalsza część rejestru ‐ Browar
Transkrypcja tekstu:
Browar
Dochód z browaru, po potrąceniu wszelkich wydatków, szacuje się rocznie na sumę: [w bocznej kolumnie: 200]
Starostwo
Według dawnych lustracji Starostwa, mniejszych i większych, do tego majątku należało i powinno znajdować się 16 wołów. W dawnych czasach kupowano je za kwotę 160 florenów [złotych]. Towarzyszący im urzędnicy sądowi zauważają, że z powodu upływu czasu jedne woły padły, a inne z powodu starości stały się bezużyteczne. Do tej pory pozostałe sztuki są odpowiednio doglądane i utrzymywane w miarę potrzeb, dlatego ich obecną wartość szacujemy na… [w bocznej kolumnie: 60]
Przy dokonywaniu tej lustracji Starostwa Bolesławieckiego, Wielebna w Chrystusie Panna Dorota, wraz ze swoim Konwentem, przez Wielebnego Księdza Grzegorza, zakonnika tegoż zakonu, a także szlachetnego Adama, ekonoma i pełnomocnika wspomnianego Konwentu, zgłosiła skargę i zażalenie na piśmie do Pana Podstarostego Bolesławieckiego, pisarza prowentowego, włodarza i polowego.
Skarżą się, że wspomniani urzędnicy, wbrew przedłożonemu przywilejowi, zamiast bronić dóbr należących do Konwentu przed grabieżami i najazdami, sami wraz ze swoimi poddanymi dopuszczają się najazdów i niszczenia wsi. Co więcej, Pan Podstarości zmusza tych poddanych do odrabiania pańszczyzny sprzężajnej (wołami), przez co bydło marnieje, a gospodarstwa poddanych popadają w ruinę. Oprócz tego nakazuje poddanym natychmiastowe odrabianie robocizny na rzecz folwarku, przez co nie mogą oni zająć się własnymi zbiorami i odrobić poniesionych szkód.
Ponadto pełnomocnik zgłosił, że poddani Pana Podstarostego oraz mieszkańcy Bolesławca bezprawnie użytkują grunty należące do klasztoru – to jest Młynarskie i Piwniczne – a także bór (Górka).
Wskazano również na sprawę młynarza, który celowo i bezprawnie zamyka wodę i zalewa klasztorne łąki, przez co siano gnije i nie można go zebrać. Mimo że Pan Podstarości obiecywał ugodę i naprawienie tych szkód, do tej pory nic nie zrobiono. Urzędnicy ci w ogóle nie szanują jurysdykcji klasztornej i nie chcą stawiać się przed sądem.
W kwestii robocizny i zajmowania bydła strona pozwana przedstawiła usprawiedliwienie, twierdząc, że wszystko odbywa się zgodnie ze starym zwyczajem i według dawnego porządku. Klasztor jednak tego nie uznaje i protestuje przeciwko dalszym uciążliwościom, wskazując, że gdyby ta praca miała być kontynuowana, przyniosłoby to całkowitą ruinę poddanych i dóbr klasztornych.
Transkrypcja tekst :
Województwo Sieradzkie (Starostwo Bolesławieckie)
…musiałyby leżeć odłogiem. Z tego powodu dochód i pożytek Rzeczypospolitej musiałby przepaść. Co więcej, w sprawie spustoszenia borów nie wpłynęła do nas wcześniej żadna skarga, choć sąd zamkowy był gotowy wymierzyć sprawiedliwość.
My, wysłuchawszy skarg oraz wyjaśnień obu stron i odnotowawszy je, nakazujemy: poddani z wiosek księdza przeora hołobockiego – według dawnego zwyczaju i poprzednich lustracji – tylko ci, którzy posiadają zaprzęg (sprzężaj) i nie mają dojazdu do Iutorki, mają odrabiać pańszczyznę, a pozostali płacić gotówką. Ustalamy to tak, aby wywiązali się ze swoich zobowiązań i nie byli obciążani większą robotą. Na koniec odsyłamy obie strony do właściwego sądu.
Zakonnice z klasztoru bolesławieckiego zakonu św. Norberta (norbertanki) oświadczyły przez wielebnego Jana Kostarzewicza, plebana wojcińskiego, że posiadają prawa i przywileje do określonych gruntów przy Starostwie Bolesławieckim. Ponieważ jednak z powodu niebezpieczeństwa wywiozły te dokumenty na Śląsk, nie mogły ich w tej chwili przedstawić. W związku z tym wnoszą tę manifestację w celu zabezpieczenia swoich praw przed ewentualną stratą.
Poddani ze wspomnianych wsi klasztoru hołobockiego, jak również od wielmożnego pana Zubrace… z Mielszyna, Skrożyny i Radostowa, są zobowiązani odrabiać na rzecz tego starostwa co dziesiąty dzień pracy na zamku, zgodnie z wcześniejszymi oświadczeniami.
Suma generalna wszystkich dochodów wraz z czynszami i przychodami z folwarków Starostwa Bolesławieckiego wynosi: 1913 złotych, 23 grosze, 2½ półgrosza.
Z tej kwoty potrąca się rocznie dla panów starosty i pisarza kwotę: 250 złotych, 23 grosze, 2½ półgrosza.
Również na naprawę zamku – jako że jest to twierdza pograniczna – przychylając się do uchwały sejmowej z 1607 roku oraz dawniejszych lustracji, zgodnie z przyjętym obyczajem odkłada się corocznie kwotę: 300 złotych.
Pozostaje czysta suma, po odliczeniu stałych wydatków, w wysokości: 1363 złotych.
Od tej sumy roczny podatek (tzw. kwarta) wynosi 172 złote i 10 groszy. Nakazujemy opłacać tę kwotę w podwójnej wysokości do Rady (na kwartę świętego Michała), zgodnie z corocznym nakazem sądowym.
(Podpisano: Starosta [nazwisko nieczytelne])
Starostwo Ostrzeszowskie
Zarządcą tego starostwa jest Jaśnie Wielmożny Pan Władysław z Leszna. Posiada on do tych dóbr prawo na mocy przywileju nadanego przez Najjaśniejszego Króla, wydanego w obozie nad Dunajem dnia 7 lipca 1751 roku, po śmierci szlachetnego Andrzeja Siekierzeckiego, poprzedniego tenutariusza (dzierżawcy) tego zamku, na co uzyskał prawne wprowadzenie w posiadanie dóbr zamkowych.
Zamek Ostrzeszowski
Zamek ten został wzniesiony wielkim kosztem przez przodków jako budowla murowana, w miejscu z natury dogodnym do obrony. Został on jednak zrujnowany i spalony po opuszczeniu go przez nasze Wojska Koronne. Stało się tak dlatego, aby nieprzyjaciel nie mógł się w nim usadowić i ufortyfikować – i z tego powodu dzisiaj same tylko puste mury stoją.
Miasto Ostrzeszów i jego Przywileje
Gdy dowiadywaliśmy się o oryginalny przywilej lokacyjny tego miasta, mieszczanie przedstawili świadectwo przed sądem wójtowskim w Ostrzeszowie. Zeznali w nim kapłani, którzy stanęli do spisu, że dokument ten znajdował się dawniej w archiwum kościelnym, a potem spłonął, co miało miejsce dnia 11 miesiąca października roku… [dalsza część daty nieczytelna/uszczuplona].
Mieszczanie z handlu płacą corocznie na rzecz zamku podatek według dawnych przywilejów królewskich. Zgodnie z tymi dokumentami, panowie i magnaci są wyłączeni z jurysdykcji miejskiej. Trzecia część dochodów z kar sądowych, a także opłaty z jatek rzeźniczych oraz podatki z gruntów wsi Bertoldorf (która leży w granicach miasta i należy do wspólnoty mieszczańskiej), wpływają do kasy miejskiej. Dochody te opierają się na przywileju wydanym w Radomiu przed świętem św. Wawrzyńca w 1460 roku, a także na przywileju króla Zygmunta Augusta wydanym w Krakowie po Zielonych Świątkach w 1559 roku.
Dokument ten, wraz z przyłączeniem wspomnianej wsi Bertoldorf do miasta jako jego przedmieścia, nadaje mieszczanom na zawsze prawo własności dziedzicznej do wszelkich przynależności, które miasto do tej pory posiadało. Jest to darowizna wieczysta i nieodwołalna. Miasto posiada również prawo do prowadzenia jatek rzeźniczych, szewskich oraz piekarskich. Zezwala się także na prowadzenie browarów, czerpanie zysków z wyszynku, a także na korzystanie ze stawów i rybołówstwa w rzece Rogawka, które od dawna należą do miasta Ostrzeszowa pod tytułem wieczystej własności, wraz z prawem pobierania cła i innych dawnych opłat miejskich.
Transkrypcja treści dokumentu:
Województwo Sieradzkie
Zapiski na marginesie:
Przywileje królów Stefana, wydany w Warszawie dnia 13 stycznia 1580 roku, oraz Zygmunta III, wydany w Warszawie dnia 6 marca 1593 roku, dotyczące zatwierdzenia opłat. Inne przywileje tego miasta, które uległy zniszczeniu podczas pożaru w 1620 roku, zostały tutaj spisane.
Główny tekst:
Rzeźnicy, według dawnej lustracji oraz zgodnie z przywilejem, nie powinni być obciążani żadnymi podatkami. Ich jedynym obowiązkiem jest oddawanie na rzecz zamku kamienia łoju surowego. Jednakże dzierżawcy, postępując zupełnie wbrew prawu, surowo ich traktują, a rejestr poboru tego łoju zaginął [dosł. „poszedł w popiół”]. Wielmożny Pan Starosta wymusza od nich z tego tytułu opłatę w wysokości — 12 złotych.
Skarżyli się również rzeźnicy na Żydów, że nie mając do tego żadnego prawa, mieszkają przy Ostrzeszowie, biją bydło na szkodę cechu i sprzedają mięso na targu. Dlatego sprawiedliwy Urząd, chcąc ratować tych rzemieślników i zachować ich prawa, zakazuje Żydom czynienia im jakichkolwiek przeszkód w wykonywaniu ich rzemiosła.
Cło zamkowe w poprzednich lustracjach było szacowane na 26 złotych. Teraz jednak mieszczanie zgłaszają ze zmartwieniem, że z powodu upadku współczesnego handlu i kupiectwa, rocznie oddają z tytułu tego cła jedynie — 10 złotych.
Mieszczanie przedłożyli przywilej króla Zygmunta Augusta wydany w Krakowie dnia 8 maja 1559 roku, dotyczący opłat od słodu [mielcucha], który służy ich potrzebom.
Jarmarki: z czterech jarmarków dochód pobierany na rzecz zamku wynosi — 2 złote i 15 groszy.
Mieszczanie okazali także dwa przywileje. Pierwszy, nadany przez świętej pamięci króla Zygmunta, wydany w Krakowie w piątek przed niedzielą św. Małgorzaty w 1538 roku, przyznający dwa jarmarki. Drugi przywilej, wydany przez króla Władysława IV, również na dwa jarmarki, sporządzony w aktach warszawskich dnia 28 marca 1637 roku.
Dekret Najjaśniejszego Króla wydany w Warszawie w czwartek w wigilię święta św. Wawrzyńca w 1647 roku, którym to dekretem król przysądza tymże mieszczanom te same prawa.
W dekrecie tym zawarte są także inne dekrety królewskie, wydane dawniej dla wyżej wspomnianych mieszczan ostrzeszowskich przez jaśnie wielmożnego Andrzeja Siewierskiego. Znajduje się tu również inny dekret w sprawie lasów, wydany w Warszawie w środę po święcie św. Małgorzaty w 1647 roku. Przedłożono także kolejny przywilej świętej pamięci Władysława IV, wydany w Krakowie na pomyślnym zgromadzeniu sejmowym dnia 24 lutego 1633 roku, w którym król zatwierdza temuż miastu wszystkie przysługujące mu przywileje.
Ponadto przedłożyli przed komisarzami królewskimi ugodę zawartą w Piotrkowie w aktach z wtorku po święcie św. Małgorzaty w roku Pańskim 1615, zawartą pomiędzy wyżej wymienionym panem M. Siewierskim a miastem, w sprawie naprawienia określonych krzywd i rozstrzygnięcia sporów, jak opisano dalej…
Pojęcie „kamień łoju” odnosi się do dawnej formy podatku w naturze oraz specyficznej jednostki miary, które były powszechne w gospodarczej rzeczywistości dawnej Polski.
W dawnej Polsce kamień (lapis) był powszechną jednostką masy (wagi), używaną głównie do ważenia produktów sypkich, mięsa, wełny, wosku oraz właśnie łoju.
Waga kamienia różniła się w zależności od okresu i regionu (tzw. miary lokalne). Najczęściej jeden kamień handlowy (np. w systemie miar krakowskich czy warszawskich) ważył od ok. 12 do 13 kilogramów (odpowiadało to zazwyczaj 32 funtom). Zwrot „kamień łoju” oznaczał więc po prostu bryłę oczyszczonego lub surowego tłuszczu zwierzęcego o wadze kilkunastu kilogramów.
Czym był łój i dlaczego akurat rzeźnicy go oddawali? Łój to twardy tłuszcz pozyskiwany z tkanek zwierzęcych, głównie okołonerkowy tłuszcz bydlęcy lub barani. Cech rzeźników, zajmujący się masowym ubojem bydła na potrzeby miasta, miał stały i bezpośredni dostęp do tego surowca. Oddawanie określonej liczby kamieni łoju rocznie na rzecz lokalnego zamku (czyli starościny lub starosty reprezentującego króla) było formą podatku w naturze (tzw. daniny), zapłatą za przywilej prowadzenia działalności rzeźnickiej lub zwolnieniem z innych podatków w gotówce.
Do czego łój służył na zamku?
Na siedemnastowiecznym zamku (takim jak zamek starościński w Ostrzeszowie) łój był surowcem strategicznym i wielofunkcyjnym. Wykorzystywano go przede wszystkim do: oświetlenia zamku (produkcja świec): Było to główne zastosowanie. Droższy wosk pszczeli rezerwowano dla kościołów, kaplic kapłańskich lub najważniejszych komnat magnackich. Do codziennego oświetlania zamkowych korytarzy, wartowni, kuchni, lochów i pomieszczeń gospodarczych używano tanich świec łojowych (tzw. łojówek). Konserwacji broni i pancerzy: Łój doskonale zabezpieczał metalowe elementy zbroi, mieczy, muszkietów oraz zamków w drzwiach i wrotach przed wilgocią i korozją (rdzą). Smarowania maszyn i osi: Używano go jako uniwersalnego smaru do wozów zamkowych, mechanizmów podnoszenia mostów zwodzonych, kół młyńskich czy innych urządzeń gospodarczych. Gospodarki kuchennej: Najczystsze partie łoju wołowego były wykorzystywane w zamkowej kuchni do smażenia oraz przygotowywania potraw dla czeladzi zamkowej i garnizonu wojskowego. Wyrobu mydła: W połączeniu z popiołem drzewnym (ługiem) łój służył do produkcji prostego mydła używanego w zamkowej pralni.
Transkrypcja dokumentu z tłumaczeniem tekstu, gdzie występuje siedemnastowieczna łacina urzędowa:
Tak samo ta Komisja we wszystkich punktach, a także w opisie lasów, młynów i gruntów ornych, szerzej w sobie [to wszystko] wyjaśnia.
Również Przywilej świętej pamięci Władysława IV, którym to tenże sam wyżej wymieniony przywilej we wszystkich punktach w Krakowie na Sejmie Walnym Koronnym dnia 26 miesiąca lutego w roku 1633 zatwierdza i aprobuje.
Ci sami przedłożyli ponadto Przywilej Najjaśniejszego Króla, świętej pamięci Jana Kazimierza, wydany w Krakowie na Sejmie Walnym Koronnym pierwszego dnia miesiąca lutego w roku 1649, który to przywilej we wszystkich prawach, przywilejach i wielkich nadaniach wcześniej wydanych zatwierdza i ratyfikuje.
Jegomość Pan Stanisław Siewierski pokazał Przywilej Jego Królewskiej Mości na Sądzie Asesorskim w Warszawie dnia 7 marca 1646 roku uzyskany. Ponieważ Mieszczanie skarżyli się na tegoż Jegomościa Pana Siewierskiego, że całkowicie bezpodstawnie, tylko dla ucisku tych ubogich Mieszczan, przywłaszczył sobie Przywilej na Wójtostwo, z czego wynikły wielkie szkody i trudności. Obiecał jednak, że nie będzie dochodził naprawienia domniemanych szkód, lecz w tej sprawie przedstawi prawną rezygnację.
Wóz Wojenny: Mieszczanie oświadczyli, że na pilne żądanie starostów musieli wystawić pachołka z pełnym wyposażeniem wojennym, co też udowodnili na piśmie, a który to wóz wraz z wyposażeniem z powodu przewrotności czasów został przez Szwedów zabrany.
Pieniądze Podwodne [podatek transportowy]: Pokazali wszystkie kwity na zapłacone podatki od roku 1659, które w całości wynoszą 6 florenów [złotych].
Pieniądze Koronacyjne: Oświadczają i dają sprawę, że ich nigdy nie płacą.
Osiadłość Miasteczka tegoż, domów obecnie zamieszkanych w stanie: 39, plebańskich domów: 3, a pustych domów i placów w stanie: 121
Na co powołują się na księgi [akty] wójtowskie ostrzeszowskie, potwierdzone przysięgą Mieszczan, wykonaną w czwartek po święcie Świętych Szymona i Judy Apostołów w roku Pańskim 1659.
Prawo Patronatu Ostrzeszowskiego (Ius Patronatus Ostreszowiensis)
Przedłożył Jegomość Ksiądz Paweł Bernard Supaliński, pleban ostrzeszowski, nadanie na probostwo od Jego Królewskiej Mości (prezentację) wydane w Warszawie dnia 15 miesiąca grudnia w roku 1641, które sobie zapewnił. Do tejże prezentacji przedłożył wprowadzenie w urząd (instytucję) przez Prześwietnego Księdza Polaka, oficjała foralnego płockiego [i] proboszcza wolborskiego, wydane w Radomsku dnia 15 stycznia roku 1642.
Tenże Jegomość Ksiądz Pleban pokazał przywilej przed Królem Michałem Kazimierzem [Korybutem Wiśniowieckim]…
Sąd Asesorski (Asesoria) był w I Rzeczypospolitej najwyższym sądem królewskim, do którego odwoływały się miasta i mieszczanie. W strukturze prawnej dawnej Polski odgrywał on kluczową rolę w sporach między mieszczanami z miast królewskich (takich jak Ostrzeszów) a szlachtą czy magnaterią.
Funkcja sądu: ochrona miast królewskich przed samowolą szlachty. Mieszczanie w miastach królewskich podlegali bezpośrednio władzy króla (reprezentowanego na miejscu przez starostę). Szlachta często próbowała naruszać autonomię miast, przejmować miejskie grunty, unikać płacenia ceł miejskich lub – jak w przypadku opisanego w dokumencie Stanisława Siewierskiego – bezprawnie zagarniać zyskowne urzędy (np. wójtostwo). Sąd Asesorski był dla mieszczan najważniejszą tarczą obronną przed taką magnacką i szlachecką samowolą.
Transliteracja tekstu dokumentu:
Województwo Sieradzkie (łac. Palatinatus Siradiensis)
Weryfikacja dawnych praw i przywilejów.
Wypis z rejestru skarbu królewskiego, sporządzony w dniu [brak dnia i miesiąca] roku 1358. Przedłożono również dokument zatwierdzony przez Świętej Pamięci Króla Jego Mości Stefana [Batorego], wydany w Warszawie na sejmie walnym dnia 19 lutego roku 1581. Przedłożono przywilej Świętej Pamięci Króla Jego Mości Władysława IV [Wazy], wydany na sejmie walnym w Warszawie dnia 20 sierpnia roku 1643. Tenże przedłożył przywilej Króla Jego Mości terazniejszego, Pana Naszego Miłościwego [Jana Kazimierza], potwierdzający wszystkie dawniejsze przywileje, wydany w Warszawie dnia 31 miesiąca maja roku Pańskiego 1659 – na co posiadają konsens.
Po przedłożeniu tych przywilejów pokazano autentyczny dekret Księdza Andrzeja [nazwisko nieczytelne], kanonika bratysławskiego, dziekana opolskiego, wizytatora kościołów parafialnych, wydany w Beszowej dnia 18 listopada roku 1642, podpisany ręką tegoż wizytatora i opatrzony pieczęcią. Na mocy tego dekretu nakazano im, aby za odprawianie tych dwóch Mszy świętych płacili według prawa jedną miednicę [rodzaj opłaty lub naczynia liturgicznego]. Ponadto przedłożono dokument spisany na pergaminie, opatrzony pieczęcią kapituły kościoła katedralnego w Bratysławie, w którym to dokumencie zawarta jest zgoda dziekana i skarbnika na mocy aktu z czwartego dnia miesiąca października roku 1634. Dokument ten w pełni potwierdza wszystkie wcześniejsze przywileje i akta w sobie zawiera.
Młyn pod Zamkiem Słodowy.
Na Stronie Stawowej [dawna nazwa lokalna] dawał dawniej młynarz czynszu 50 złotych i 24 grosze. Teraz nie daje tyle według nowego postanowienia, a jedynie 26 marek.
Młynarz Mostów około Zamku [sieradzkiego] powinien naprawiać i utrzymywać.
Skarżyli się mieszczanie i zgodnie z dawnym zwyczajem oraz lustracją wnoszą, że od każdej ćwierci słodu płacą po 4 grosze. Dzieje się tak przeciwko dekretom Ich Mościów Panów Komisarzy z roku 1627, które to dekrety i autentyczne przywileje [mieszczanie] przedłożyli. Na mocy tych dokumentów powinni być zachowani w swoich prawach, na co w tym dekrecie i przywilejach się powołują.
Cech Garncarski
Bywało ich [mistrzów garncarskich] według dawniejszej lustracji trzynastu (13). Teraz nie ma ich więcej niż tylko czterech.
Każdy z nich płaci po [kwota urwana/nieczytelna] rocznie, a to ze względu na branie gliny z góry na gruncie Króla Jego Mości Wzgórze Zamkowe. Mają oni również wolny wypas bydła oraz prawo do zbierania chrustu i drewna w lasach, z czego obecnie żadnych korzyści nie mają.
W tekście pojawia się wzmianka o skardze mieszczan sieradzkich z 1627 roku na bezprawne pobieranie opłat od słodu (służącego do warzenia piwa).
Odczyt treści dokumentu :
Województwo Sieradzkie:
Zarządzane na mocy prawa publicznego… cała podlega: Kiedy do [kontroli] Lustratorów przystąpiliśmy, znajdujemy…
Powinności i podatki poddanych
(Zestawienie opłat i danin składanych przez mieszkańców na rzecz dworu lub zamku)
Gospodarz powinien czynszu dawać: [wartość w prawej kolumnie]. Owsa do Zamku powinni dawać: [miara]. Kapłonów (kastrowanych kogutów) powinien dać: [liczba]. Jajek powinien dać: [liczba].
Zagonników (zagrodników/chałupników) 2: Czynszu powinni dawać po [wartość]. Młyn: Spustoszony od kilkunastu lat (zniszczony/nieczynny).
Crescentia (Zbiory i Wydajność z Folwarku)
(Tabela przedstawia podział zbiorów na kopy, snopy, wymłot oraz szacowaną wartość rynkową poszczególnych zbóż)
Żyto
Jęczmień
Owies
Groch
Tatarka (Gryka)
Podsumowanie finansowe:
Suma Dochodów: Z tych wszystkich zbiorów oraz gospodarki folwarcznej wynosi [wartość]. Z tych [dochodów]: Na utrzymanie służby domowej i czeladzi potrąca się… Pozostaje: Od odliczonych przychodów czysta Kwarta (podatek na wojsko) wynosi… Którą to sumę na Radę Świętą pod rygorem jej zatrzymania, według przepisów prawa publicznego, w całości nakazujemy wypłacić.
Lokalizacja
Wieś Bieniec (historycznie ziemia wieluńska/sieradzka)
W tym dokumencie nie występują zwroty medyczne, ponieważ jest to wyłącznie rejestr podatkowo-gospodarczy (lustracja dóbr). Pojawiają się w nim natomiast istotne staropolskie zwroty i pojęcia prawno-skarbowe, w większości oparte na terminologii łacińskiej.
Tłumaczenie tekstu łacińskiego:
Palatinat, Siradien (Palatinatus Siradiensis) – Województwo Oficjalna jednostka podziału administracyjnego i terytorialnego I Rzeczypospolitej, na której terenie prowadzono spis majątkowy.
Crescentia – Wzrost / to, co urosło / plony. W terminologii dawnego prawa skarbowego i gospodarczego oznaczał to rejestr przychodów z zasiewów i zbiorów (zbóż i innych ziemiopłodów) wyprodukowanych bezpośrednio w folwarku, od których wyliczano należny podatek.
Pro Familia domestica deducuntur – Dosłowne tłumaczenie: Dla rodziny domowej [czeladzi] odlicza się. Reguła księgowa, która pozwalała na odliczenie od podatku kosztów utrzymania. Oznacza to, że część zbiorów folwarcznych przeznaczona na wyżywienie stałych pracowników (czeladzi, służby dworskiej) była zwolniona z opodatkowania i odejmowana od sumy ogólnej przed końcowym rozliczeniem.
Restat (…) prouent Quarty Simple – Pozostaje (…) dochód Kwarty Zwykłej. Kwarta to stały podatek państwowy ustanowiony w XVI wieku, wynoszący zazwyczaj 1/4 (lub w późniejszym okresie 1/5) czystego dochodu z dóbr królewskich. Był on przeznaczany na utrzymanie stałego wojska (tzw. wojska kwarcianego) broniącego granic Rzeczypospolitej. Słowo Restat oznacza czysty zysk pozostały do opodatkowania po odliczeniu kosztów (tzw. intratę).
Sub Privatione – Pod rygorem utraty / pod groźbą pozbawienia. Klauzula karna zabezpieczająca wykonanie nakazu płatniczego. Oznaczała, że niewpłacenie wyznaczonej sumy podatkowej w terminie groziło natychmiastowym odebraniem dzierżawy lub surowymi sankcjami prawno-finansowymi ze strony skarbu publicznego.
Transkrypcja dokumentu:
Wieś Bieniec z Folwarkiem
Wstęp Prawno-Historyczny
Działo się to za czasów dawnego i szanownego posiadacza, a teraz na podstawie dokumentów prawnych przedstawionych przez obecnego pana Wawrzyńca Melochę [lub Malochę], na mocy konsensu (zgody) Jego Królewskiej Mości, świętej pamięci króla Władysława IV. Zgoda ta dotyczyła cesji (przekazania) praw przez dawnego szlachetnego pana Michała, trybuna [sędziego] ziemi wieluńskiej, sporządzonej w Warszawie dnia 19 miesiąca grudnia roku Pańskiego 1639.
Zgoda ta została dobrowolnie przedłożona do rąk własnych obecnego cesjonariusza [odbiorcy praw], jak również na mocy kolejnej cesji sporządzonej w grodzie wieluńskim w wigilię Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny roku Pańskiego 1642. Następnie została ona przyjęta i uznana przed obliczem szlachetnego pana kasztelana rozpierskiego. Prawa te zostały wprowadzone i wwiązane do dóbr w grodzie wieluńskim dnia 6 po uroczystości św. Małgorzaty Dziewicy i Męczennicy w tym samym roku 1642.
Dodatkowo przedłożono dokumenty od jaśnie oświeconego pana Aleksandra z Mielca, małżonka swojego, na mocy przywileju Jego Królewskiej Mości Jana Kazimierza, zabezpieczające wspólnotę praw na pomienionej wsi Bieniec ze wszystkimi jej przyległościami i przynależnościami od dawna do niej należącymi. Przywilej ten wydany został w Warszawie dnia 26 miesiąca stycznia roku Pańskiego 1646.
Inwentarz Gospodarczy i Powinności Chłopskie
W tej wsi jest kmieci osiadłych: 9. Płacą czynsz z włóki jednego: [Wartość po prawej stronie: 10 złotych / 24 grosze]. Żyta łasztów… i owsa powinni dawać po florenów (złotych) 1, co łącznie wynosi: [Wartość po prawej stronie: 38]. Jaj wierteł: 36. [Wartość po prawej stronie: 15]. Gęsi wraz z koczami: 18. [Wartość po prawej stronie: 1 złoty / 24 grosze]. Kapłonów (tuczonych kogutów) na rok… [Wartość po prawej stronie: 20/19]. Kur po… Pieczennego od chowu i statku…
Chałupników jest: 3, z czego puste chałupy mieszkają [czyli czasowo nie przynoszą pełnego dochodu], a ci z nich, którzy robią [odrabiają pańszczyznę], są obowiązani do stróży.
Młynów: 3
Pierwszy młyn na stawie zwanym Cudła. Czynsz płaci na rok: 30 [złotych]
Drugi młyn pusty stoi, a dawniej młynarz z niego robił opłaty. Czynsz z niego płacić powinien: 10 [złotych]
Trzeci młyn zwany Panny, z którego na rzecz dworu idzie połowa wolnego przemiału, a drugą połowę bierze młynarz na swoje potrzeby: 30 [złotych]
Wybraniec
W tej wsi grunty wybranieckie [należące do piechoty wybranieckiej] są puste. Nakazuje się więc i ordynuje obecnemu panu Wawrzyńcowi, aby postępował z nimi zgodnie z Prawem Pospolitym o wybrańcach oraz według dawnych, na ten cel ustanowionych przez Konstytucje Sejmowe lat ubiegłych, ordynacji i dekretów królewskich…
Inwentarz starostwa Klonowskiego i Brąszewic, województwo sieradzkie. Kod referencyjny 1/7/0/11/142 Daty 1781 – 1781 Archiwum Główne Akt Dawnych. Fundusze Archiwum Skarbu Koronnego
Transkrypcja fragmentu dawnego tekstu w języku polskim, opisującego wieś Klonowa oraz znajdujące się w niej zabudowania (oficyny, folwark i dwór):
Wieś Klonowa. W tej Wsi wjeżdżając na Dziedziniec są Wrota z Bramą na biegunach drewnianych sworzonymi skoblami dwiema, przy której Furtka na Biegunach drewnianych, nad temi iest z debka z Sankiem, y Schodami z drzwiami na zawiasach żelaznych posową, z podłogą z tarcic, o Oknie iednym małym w Kafle dwie, drugiej Kwatery w tym samym Oknie brakuie. Wedle tej Bramy są Oficyny, na prawej na kloniuszy są Izdebki dwie, o iedney Sieni z drzwiami troygiem na zawiasach Żelaznych z Zamkiem zamykane z podłogami posowami piecami kominkami, Oknami w tafelki, y kafle, w drewno oprawnemi, kominem dobrym. Po lewej stronie tej Bramy, Izdebka z Sienką z drzwiami dwoygiem na zawiasach żelaznych u którey to Izdebki iest Skoblow dwa z wrzeciądzami w Izdebce kominek y piec z Kafli białych prostych starych podłoga, y pokład z dylitów. Okien kafle w drewno oprawne, przy tey Izdebce na boku iest Chlewik na dwiarkach [?] dranicami pokryty…[…]
Dwór
Dawna stary do którego wchodząc są drzwi z tarcic Stare podwóyne na Zawiasach małych Żelaznych Starych, y Klamkami drewnianemi, w Sieni podłoga y pokład częscią z Dylów częścią z Tarcic Stare przesortowanie do Kominów, gliną wylepione, w tey Sieni po prawey Ręce idąc są drzwi do Czelusni z Tarcic na zawiasach y Chakach żelaznych, drzwi drugie do Pokoju Pierwszego Pańskiego z tarcic roboty Stolarskiey na zawiasach y Chakach Żelaznych z klamką drewnianą wrzeciądzem y antabką do chwytania żelaznemi;
Transkrypcja tekstu: w tym Pokoju podłoga y pokład z Tarcic, okno jedno w tafle w drewno oprawne kominek niszczey, piec z Kafli polewanych starych złych, z tego Pokoju idąc daley są drzwi podwoyne z Tarcic na zawiasach y Chakach żelaznych, z Zamkiem antabami y zasuwką u góry pobielanemi. W tym Pokoju podłoga y Suffit z Tarcic, Piec z Kafli polewanych z fundamentem podmurowanym, kominek mały, Okien dwa w Tafle w drewno kwaterami połowę oprawne, z tego Pokoju idąc do Pokoiku na zachod drzwi podwoyne na zawiasach żelaznych z Zamkiem Antabami żelaznemi w tym Pokoju Okien trzy w kwatery na zawiasach y Chakach żelaznych, z tego Pokoju idą do Alkierza Są drzwi podwoyne na zawiasach y Chakach pobielanych żelaznych z zamkiem takowymże w tym Pokoju podłoga y Suffit z Tarcic okien cztery w tafle w drewno oprawne, Piec z kafli polewanych zielonych, z kominkiem z tey Alkierza wychodząc do Sionki Są drzwi na zawiasach z zamkiem żelaznemi pobielanemi.
W Sionce Komin murowany, z tey sionki idąc prosto do Pokoiku dalszego, są drzwi z Tarcic stare, na zawiasach y chakach żelaznych w tym Pokoiku podłoga y pokład z Tarcic, Okno jedno w drewno w Tafle kominek, y Piecyk Stary zły. Wróciwszy się do sieni z ktorey idąc do drugiey połowy Dworu a wchodząc do pierwszego Pokoju, z sieni są drzwi Stolarską robotą na zawiasach y Chakach żelaznych z klamką drewnianemi; w tym Pokoju podłoga y pokład z Tarcic, połową przeforsztowanie, piec z kafli prostych białych, kominkow dwa Kapturowych murowanych, Okien trzy w tafle w drewno, z tego Pokoju Kaplica Drzwi podwoyne z Skoblami do zamykania, w teyże Kapliczce Okno jedno w drewno, y Ołtarzyk, z tegoż Pokoju za przeforsztowaniem drzwi drugie do sionki na zawiasach y Chakach żelaznych bez Skobla żadnego.
W połowie Dworu tego, są Czeladzi dwie y Kominkow także murowanych wielkich dwa w gorę wyciągnionych y Kuchnia z Ogniskiem, dla wygody Gospodarskiey. Ten Dwor Cały z frontu iest gliną oblepiony, gontami pokryty, ale drewno w nim y to pokrycie tak zbutwiało, y wieku dawnością zniszczone, że się na nic nie przyda, tylko na rozebranie a to dla przyżęgo nowego ku Wygodzie wystawienia pomieszkania.
Przy tym Dworze iest pod południem Ogrod Włoski. Na szerz y wzdłuż rozległością na Stay iedno miarkować się może, ten nie tylko rozlicznemi y ozdobnemi kwaterami, ale też y rozmaitemi drzewa pożytecz- go, tudzież na Siew y Zioł roznych, napełniony rodzaiem, wygodno dla własney, sny, y zioł ma w sobie wystawiony Poprawię, wkoło iest dobrym ze Sztachetów Ogrodzeniem, przy tym Ogrodzie na Boku w podworzu iest. Lamuz Pod Ktorym Piwnica Spodem Murowana, na Konserwacyą Trunków roznych.
Przedstawiony dokument to staropolski inwentarz gospodarczy dóbr ziemskich – Klonowa. Zawiera on bardzo szczegółowy, techniczny i budowlany opis zabudowań wchodzących w skład folwarku oraz dworu. Dokument ten jest pisany odręcznym pismem neograficznym (polska odmiana kursywy nowożytnej) w języku polskim.
Kluczowe sekcje i struktura tekstu:
Tekst jest podzielony na wyraźne akapity, z których każdy zaczyna się od nazwy opisywanego obiektu zapisanego ozdobną, większą czcionką na marginesie. Kolejno od góry możemy odczytać:
Piwnice i Lamus] – Górna część strony opisuje wejścia do piwnic z podwójnymi drzwiami z tarcic, żelaznymi skoblami oraz „Lamus” (dawny murowany lub drewniany budynek gospodarczy służący do przechowywania cennych rzeczy) pokryty gontami, wymagający częściowej naprawy („snopkami ale to przykrycie stare”).
Staynie – Opis stajni z wozownią pośrodku. Wskazuje na stan techniczny budynku („drzwi z tarcic”, „wrota podwójne w tym budynku o tarcicznym drzewie”, „krycie gontów mieyscami z desek stare”).
Szpichlerz – Budynek magazynowy na zboże „snopkami poszyty”. Opisano tu kondygnacje („z dolnym y gornym sypaniem do tego szpichlerza”) oraz okucia drzwi („na zawiasach y hakach żelaznych w rzeczą dym y skoblem dozamykania”).
Chlewy – Przeznaczone „na bydło y inne inwentarze”, budynek pokryty deskami, posiadający starsze pokrycie.
Browar – Bardzo drobiazgowy opis budynku browaru. Wyszczególnia izby, sień, komorę, podłogi z dylów, kominy („kominek murowany”, „komin lepiony”) oraz wyposażenie piwowarskie, w tym wielki „kociołek dopiwa”, „kadź” oraz dębowe koryta.Gorzalnia Nowa – Opis nowo wybudowanej gorzelni, w skład której wchodzi sień, izba i komora. Wymienia murowany komin oraz piece do destylacji alkoholu.
Stodoła – Duży budynek gospodarczy „za browarem o dwoch sąsiekach i jednym klepisku”, posiadający wielkie wrota i dach kryty snopkami.
Folwark – Opis budynku mieszkalno-zarządczego dla służby lub rządcy („na gorze, o iedney sieni o dwoch Izbach, dwoch komorach”). Wspomina o konstrukcji ścian z gliny („gliną wylepiony”) oraz o prostych białych piecach kaflowych.
Przedstawiony dokument to staropolski inwentarz majętności wiejskiej klucza dóbr Klonowa. Dokument podzielony jest na wyraźne akapity, z których każdy zaczyna się od nazwy opisywanego obiektu umieszczonej na marginesie:
Mieszka Gospodarz Jan Polowy… – Nagłówek i początek tekstu wymieniający poddanych (mieszkańców wsi). Wskazuje na Jana Polowego, który „pole y łąki ogarnia” oraz Macieja Pastucha („co bydło pasa”).
Chałupa – Opis wiejskiego domu mieszkalnego. Tekst wspomina m.in. Pawła Sarieńskiego i wymienia elementy konstrukcyjne, takie jak „wiatrak”, „sień”, „komory”, „chlewy”, a także stan dachu („poszyta snopkami; ale stare złe”).
Stodoły – Rejestr stodół służących do przechowywania zboża. Wyszczególniono w nich liczbę wrót, sąsieków (miejsc na zboże) oraz stan strzechy.
Wiatrak – Opis młyna wiatrowego znajdującego się blisko stodół. Tekst drobiazgowo wymienia jego elementy techniczne wymagające naprawy lub będące na wyposażeniu: „gonty”, „kamienie”, „koło”, „pytlowe dwa”, „smigow”, „wał”, „czop”, „socha”, „paprzyca”, czy „ponewka”.
Szpichlerze (Spichlerz) – Magazyny zbożowe zlokalizowane nad gumnami lub w obrębie podwórza folwarcznego. Opisano ich kondygnacje („z dolnym y górnym wyspaniem”), drzwi na zawiasach oraz żelazne zamki i skoble.
Obory – Pomieszczenia dla bydła, scharakteryzowane jako „obszerne y długie”.
Folwark – Opis głównego budynku zarządcy lub dworu folwarcznego wraz z izbami, sienią, piecami, oknami i kominami.
Wozownia – Pomieszczenie na wozy i pojazdy gospodarskie, umiejscowione przy oborach.
Karczma – Wiejski dom zajezdny położony „na pół wsi”, wyposażony w stajnię, sień, izbę i komorę.
Język i cechy bliskie epoce
Stan techniczny obiektów: W niemal każdym akapicie powtarza się formuła „poszyta snopkami; ale stare złe” lub „trzeba nowego pokrycia”. Świadczy to o tym, że inwentarz służył jako dokument lustracyjny (rewizyjny) mający ocenić wielkość zniszczeń i nakłady potrzebne na remont majątku.
Prezentowany dokument to osiemnastowieczny inwentarz dóbr ziemskich (opis techniczny i gospodarczy budynków), sporządzony w języku staropolskim. Tekst zawiera szczegółową lustrację stanu technicznego karczm i austerii (zajazdów) wchodzących w skład opisywanego majątku Klonowa.
Transkrypcja tekstu:
drzwi ze dworu na biegunach drewnianych, w Sieni Czeluści y Komin wielki lepiony, drzwi z Sieni do Izby na Zawiasach y Chakach żelaznych z klamką tatarską w Izbie podłoga z dylow Stara zła pokład także z dylow dobrych Okien dwa wielkie trzecie małe w Fafelki, w drewno, Kominek prosty roboty lepiony, Piec z Kafli prostych białych podmurowany, z tey Izby do Komory drzwi na zawiasach y chakach żelaznych z wrzeciądzem, podłoga y pokład z dylow, drzwi z komory na dwor na biegunach drewnianych, pod tym Budynkiem Karczemnym y Staynią przycień podgniły, potrzeba by nowo popodkładać y Scianę iednę w stayni iednę stronę wyprzężoną przeliczyć, wrota wtey Stayni podwoyne, na wylot stare, w tey Stayni żłoby dwa poiedney stronie drabiny dwie, ale popsute, ta karczma, y Staynia, iest pokryta Snopkami oddolu Rzedem desek obita ale to pokrycie Stare, złe.
Karczma Druga
Druga we Wsi za Kościołem na Grabiu zwana wierna, Staynią, Sienią, Izbą, y Komorą, drzwi ze dworu do Sieni na biegunach drewnianych, w Sieni Komin y Czeluści lepione, drzwi z Sieni do Izby na zawiasach, y chakach żelaznych w Izbie podłoga y pokład Stare złe, Kominek lepiony, Piec z Kafli prostych podmurowany, Okien trzy w drewno w Fafelki, Stoł Balowy dobry, drzwi z Izby do Komory na zawiasach y chakach żelaznych z wrzeciądzem, w komorze podłoga, y pokład Stare, złe, drzwi z komory na dwor, na biegunach drewnianych drewno wtym Budynku Karczemnym spruchniałe, złe, przyciesi zgniły, iest pokryty snopkami, oddołu rzędem iednym desek obity, potrzeba by nowy postawić.
Staynia
przy teyże Karczmie deskami pokryta z wrotami podwoynemi na wylot na tey Karczmie siedzi Gaspar Wyrwias Szynkuie tranek Pański z doli z ktorey przedtym rabiał dni dwa.
Austerya
Stara o Czterech Izbach, iedney Sieni, drzwi ze dworu z Obu Stron do Sieni y z Sieni do Izby wszystkie na biegunach drewnianych z wrzeciądzami żelaznemi w Izbie Każdey po Okien dwa w drewno w Fafelki w Każdey Izbie kominek lepiony prosty roboty. Piece zaś ieden tylko z Kaflow białych prostych, w Każdey połowie Budynku tego dwie Izby ogrzewaiący, podłogi y pokłady w Izbach Stare, złe, Komin w sieni wielki lepiony. Pokrycie na tym Budynku Austeryinym częscią z desek częscią z Gontu Stary, zły, potrzebuie iak nayprędsey naprawy. We dwoch Izbach tey Austeryi Siedzą teraz Żydzi, Ktorezy komorne płacić powinni, w trzeci mieszka Kucharz Pański Czwarta prozna y Pustkami Stoi, za tą Austeryą Starą blisko Kościoła Dom w Pruski sposob y modę to iest w lepionkę wystawiony o dwoch Kominach murowanych Izbach ośmiu, dachu z łupka, przykryty Szkudłami w rogu tylko od Południa y w drugim.
Słowniczek wybranych pojęć staropolskich:
Bieguny drewniane – prymitywny sposób mocowania drzwi; zamiast metalowych zawiasów stosowano pionowe drewniane osie obracające się w gniazdach.
Czeluść – otwór pieca chlebowego lub kuchennego.
Dylowe podłogi / pokłady – podłogi i sufity wykonane z grubych, ciosanych lub tartych desek (dyli).
Okna w fafelki – przeszklenia drobne, złożone z małych szyb oprawionych ołowiem lub drewnem w charakterystyczną kratownicę (często rombową).
Przycień – podcień, zadaszenie wystające przed ścianę budynku, chroniące wejście lub ściany przed deszczem.
Przyciesie – najniższe, fundamentalne belki w konstrukcji zrębowej, leżące bezpośrednio na ziemi lub podmurówce, najbardziej narażone na gnicie.
Wrzeciądz – skobel, metalowe zamknięcie drzwi, na które nakładano kłódkę.
Tranek pański – pański trunek, alkohol należący do dworu, który karczmarz miał obowiązek sprzedawać (w ramach tzw. propinacji).
Szkudły – dawne określenie gontów lub specyficznych drewnianych łupanych tabliczek do krycia dachu.
Odczytanie tekstu zapisanego z tej strony:
w drugim trochę od Kościoła Snopkami do Kończeny. Ten Dom z Oka wydaje się niby wspaniały, ale wewnątrz y w ścianach tak zruynowany, y zniszczony że się na nic nie przyda, tylko na zepsucie y rozrzucenie.
Krysztof. Kowal blisko Kościoła mieszkający ma Chałupę starą z Sienią, Izbą y chlewkiem małym w Końcu, Chałupa ta pokryta deskami, ale starzy złe. Ten Kowal ma Kuźnią w Sieni w niey Kowadło y statki wszystkie Kowalskie Gromadzkie. robi dni dwa Pańskiego z Roli.
Kościół W tey Wsi Nowy porządny, Kaplicą zwany na przodku.
młynek. Korzeczniak we Wsi ni daleko Dworu, bez Chałupy żadney y młynarza tylko Sama Młynnica, w Którey są Kamienie, spodni, y Wierzchni Koło paleczne Kosz, Skrzynia, y inne porządki ta młynnica iest pobita deskami od Stawu, spodem Ściana y gnycie zgniły. W tym młynku tylko Kiedyś na przystawkę y to tylko Ludzie Dworscy Słody mielą
Cegielnia Za Wsią Stara, y dach na niey Z gruntu nie dobry
Jarnia Blisko tey Cegielni za górką, z drzewa rżniętego, iedna tylko Izba Sama y Chlewik mały, przy drzwiach przystawiony. iest pokryta deskami, ale starzy złe.
Dokument to osiemnastowieczny polski akt prawny spisany odręcznie w kancelarii grodzkiej w Sieradzu. Część wprowadzająca formułę sądową sporządzona została w języku łacińskim, natomiast treść właściwa (relacja z wizji lokalnej) w języku polskim.
Nagłówek: Actum in Castro Siradiensi Feria Quarta post festum Sanctae Mariae Magdalene, proxima videlicet Die Vigesima Tertia Mensis Julii Anno Domini Millesimo Septingentesimo Octuagesimo Tertio.
Tłumaczenie: Działo się na zamku sieradzkim w środę po święcie świętej Marii Magdaleny, to jest dnia 23 lipca roku pańskiego 1783.
Wstęp protokołu sądowego: Ad Officium Actaque praesentia Generosi Capitaneatus Siradiensis personaliter veniens Generosus olim Gwalis Providus Sebastianus Olszewski de Villa Klonowa obtulit Officio praesenti ad acticandum et Actis hicce ingrossandum Divisionem per se Offerentem et duos Nobiles in Fundo Olim Villae Leliwa… Przed urzędem i do akt grodzkich sieradzkich stawił się osobiście szlachetny (lub pracowity/opatrzny) Sebastian Olszewski ze wsi Klonowa, przedkładając do wpisania podział dóbr. W dalszej części tekstu woźny sądowy relacjonuje dokonane czynności w asyście szlachty:
Wymienione są postacie: „Urodzonych Jana Przybyłskiego, Jakuba Osmolskiego, tudzież przysięgłego Sebastiana Olszewskiego Woźnego”. Wskazana jest data wcześniejszego wydarzenia: „Dnia Dwudziestego Pierwszego Lipca Roku Tysiącznego Siedmsetnego Ośmdziesiątego Trzeciego” (21 lipca 1783 r.). Opisany jest spór majątkowy dotyczący dóbr dziedzicznych, w tym wzmianki o wsiach i obiektach: Leliwa, „Karczmie nazwiskiem Zawiana”, „lasów królewskich”, prawie do wyrębu drzewa, a także pretensje do majątku poddanego („chłopa Marcina Kupisza”).
Przedstawiony dokument to staropolski inwentarz dóbr, sporządzony ręcznie pismem neograficznym (kursywą). Zawiera on spis ludności, opis zabudowań dworskich oraz gospodarczych.
Transkrypcja tekstu
7 Piotrek Cieluch ma chałupę, roli nie ma, robocizny nie czyni.
8 Grzegorz Patka ma chałupę i rolę z którey Bor ogania.
9 Wawrzyn Pokrywniak ma chałupę, i rolę z którey Bor ogania.
10 Paweł Budziszewski ma chałupę, i rolę z którey Bor ogania.
11 Paweł Powirzał ma chałupę roli nie ma, robocizny nie odprawia.
12 Szymon Kawa ma chałupę, roli nie ma, robocizny nie czyni.
W tey Wsi Broszkowicach znayduie się Salestwo, czyli wybraniectwo, które P.P. Jan, Tomasz, Piotr, Maciey Drązgowscy posiadaią.
Wsie wyżey wyrażone Broszkowice, Chrostynia z Pustkowiami Wielmożney Boguskiey z Nieborskich Szymanowskiey Starościnie Klonowskiey iako nowey Possessorce w spokoyną z wszelkiemi pożytkami podałem Possessyą.
Spichlerz Stary, do którego Drzwi na zawiasach i hakach żela-znych, z wrzeciądzem i zamkiem; Drzewo w tym Spichlerzu już zgni-łe, zmurszałe i zgniłe, przycięcia w Ziemię wchodzą, iest pokryty snopka-mi, mało iuż użyteczny. Stainka na ośm Koni stara zrujnowana.
Kluczowe elementy dokumentu: Spis imienny kmieci/zagrodników: Na początku wymienieni są mieszkańcy wsi (Broszkowice) wraz z opisem ich powinności (np. roli nie ma, robocizny nie czyni lub rolę z którey Bor ogania – co oznacza służbę leśną, strzeżenie boru). Wzmianka o wybraniectwie: Tekst wspomina o „Salestwie czyli wybraniectwie” rodziny Drągowskich (wybrańcy to chłopi zwolnieni z pańszczyzny w zamian za służbę wojskową). Opis architektury (Lustracja): Druga część to szczegółowy opis techniczny budynków w Kuźnicy Zagrzebskiej. Zawiera unikalne staropolskie terminy budowlane:
Drzwi na biegunach (dawny sposób montowania drzwi bez użycia metalowych zawiasów). Okna z tafli (szklane). Dachy kryte gątami (gontami), dranicami lub snopkami (słomą). Główną miejscowością opisywaną w dokumencie jest Kuźnica Zagrzebska. W tekście pojawia się także nazwa Proszowice (w kontekście tzw. „wybraniectwa proszowskiego”) oraz wzmianka o sąsiedniej Klonowej.Kuźnica Zagrzebska – Wieś oraz sąsiadująca z nią osada Kuźnica Zagrzebska-Kolonia.
Tekst na załączonej stronie to osiemnastowieczny polski inwentarz gospodarczy (opis zabudowań dworskich, stodół, młyna oraz karczmy/gościńca). Dokument pisany jest dawną polszczyzną, pismem neograficznym (kursywą z epoki) z charakterystycznymi dla tego okresu skrótami i formami gramatycznymi.
Transkrypcja: w tey Drzwi na biegunach drewnianych snopkami przykryta Stodola nowa o dwuch ląsach, iednym boisku, do ktorey Drzwi w tarcice podwoyne na wylot, przy iednych wrzeciądz i skobel żelazne podinstal snopkami. Stodoła druga Salią robota Krzyżowa stara o dwuch ląsach i trzech boiskach, nad iednym boiskiem dach od wiatrow obalony nad gumnami tych Stodół sypanie na zboże, do ktorego schody z tarcic, u gory Drzwi z wrzeciądzem i skoblem, przy iednym ląsie od podworza chlewik, do tey stodoły wrot czworo na krzyż na wylot, przy iednych obłąk z wrzeciądzem żelaznym. Ta Stodoła iest połowa pokryta snopkami, połowa zaś druga od wiatru obalona
Domek Pański na Wsi przy młynie nad stawem, w ktorym mieszka Pisarz, cały z zamknięciem drewnianym, piecem i kominem prostym, w tym okien trzy podłużnych całych dwa, podłoga z dylów pourządzana. Na Piawą nachyliwszy się Skon. Komorka przystawiona mała (Ropka ten Domek Dranicami pokryty; wedle tego Domku iest wruwszystkim dobra o dwuch kołach korzecznych na Stawie teraz zastawionym. Młynica sa pogrodki toma, szarpale de novo wyszperowana. W tey młynicy Kamienie nowe Śląskwa wszystkie do dwóch złożenia Kamieni znayduią się ex opposito tey młynicy piła stara powodź z gruntu zniosła, ale teraz nowo cała Szopa wystawiona, i koło do dwuch pił założone, ale we wszystkim nie zakonczona.
Młyn wyżey wyrażony P. Maciey Trela Młynarz trzyma, z kłego do Dworu pięć części wymiaru daie, a Szostą szwą użytek obraca, Dworowi bez miarki miele. Ten Młyn i Staw do Dworu przynależy. Gościniec w tey Wsi wietney do ktorego wchodząc Drzwi do Sieni na biegunach drewnianych z skoblem i skoblem żelaznemi, podłoga w tey izbie z dylow, okien dwa z szyb prostych oprawnych w ołow grube pobtłuczonych. Piec z kafli prostych, Kominek prosty.
Dokument szczegółowo opisuje stan techniczny i strukturę majątku ziemskiego:
Zabudowania gospodarcze: Nowa stodoła (dwuizbowa/dwuląsowa, z jedynym boiskiem, kryta snopkami) oraz druga, starsza stodoła o konstrukcji krzyżowej (z uszkodzonym przez wiatr dachem i zniszczoną połową poszycia). Przy stodołach znajduje się spichlerz na zboże (sypanie) ze schodami oraz chlewik.
Domek Pański (mieszkanie pisarza): Drewniany budynek usytuowany przy młynie nad stawem. Opisano jego wnętrze (piec, prosty komin, podłoga z dyli, trzy okna, w tym dwa całe) oraz fakt, że dach pokryty jest dranicami. Budynek wymaga prawdopodobnie naprawy (wzmianka o nachyleniu).
Młyn i piła (tartak): Młyn wodny o dwóch kołach korzecznych (korzecznikach). Wskazano nowe kamienie młyńskie („śląskie”). Obok młyna znajdowała się stara piła, którą zniszczyła powódź, jednak postawiono już nową szopę i przygotowano mechanizm na dwie piły (inwestycja niedokończona).
Umowa z młynarzem: Młynem zarządza młynarz Maciej Trela. Oddaje on do dworu 5/6 tzw. wymiaru (części mielonego zboża), zatrzymując dla siebie 1/6 („szóstą szwą użytek obraca”). Dla dworu miele bez pobierania opłaty („bez miarki”).
Gościniec (karczma): Opis wejścia i głównej izby gościńca – drzwi na drewnianych biegunach z żelaznymi skoblami, dylowana podłoga, okna oprawne w ołów (częściowo potłuczone), piec kaflowy oraz przyległa komora.
Transkrypcja tekstu z podziałem na sekcje:
Sekcja górna – Opis zabudowań
Komora, do ktorey Drzwi na biegunach drewnianych zaporą zamykane od Skawu przystawiona Staynia o wrotach dwoystych. Ta Staynia iako i Budynek Odłużenny Komora, poszyte, w dachu reparacyi wyciągaią. Nagłówek spisu ludności
Osiadłość Wsi Kuznicy Zagrzelskiey.
Lista imienna i powinności – Dni Piesze:
- Piotr Kobila robi w tydzień [znaki powtórzenia] — Dni Piesze: 2
- Dominik Tomsiak robi w tydzień — 2
- Jakob Dymasz robi w tydzień — 1
- Paweł Petrziski robi w tydzień — 2
- Maciey Garcarek robi w tydzień — 2
- Jan Błaszczyk robi w tydzień — 2
- Marcin Wol robi w tydzień — 1
- Franciszek Kobila robi w tydzień — 2
- Balcer Kowal o Żniwie w Role — 12
- Maciey Sreła robi o Żniwie w Role — 12
- Szymon Karczmarz robi o Żniwie w Role — 12
- Błazey Pilarz roboty nie czyni tylko piły pilnuie.
bez żadnego zamknienia słomą pokryty. Karczma w iedna staynia, Sień, izba i Komora Drzwi z Stayni do Sieni na biegunach drewnianych Drzwi ze Dworu do Sieni na Zawiasach i hakach żelaznych w Sieni komin wielki, w izbie podłoga […]
Słowniczek dawnych pojęć:
Na biegunach drewnianych – dawny sposób montowania drzwi (zamiast metalowych zawiasów używano drewnianych czopów obracających się w otworach). Osiadłość – spis poddanych (chłopów) zamieszkujących daną wieś wraz z określeniem ich powinności pańszczyźnianych. Dni piesze – wymiar darmowej pracy (pańszczyzny) wykonywanej pieszo (bez własnego sprzężaju/koni), najczęściej podawany w dniach na tydzień lub rok (np. w czasie żniw). Przycieś (przycieś) – najniższa belka w ścianie drewnianego budynku, leżąca bezpośrednio na podwalinie. Boiowisko (bojewisko / boisko) – część stodoły, na której młócono zboże.
Prezentowany dokument to osiemnastowieczny inwentarz dóbr ziemskich (prawdopodobnie z drugiej połowy XVIII wieku), sporządzony w języku polskim. Tekst został zapisany pismem ręcznym, tzw. kursywą neogotycką. Na dole strony znajduje się przejrzysta lista imienna poddanych.
Poniżej znajduje się odczytanie kluczowych części dokumentu wraz z analizą jego zawartości. Nagłówek i spis poddanych. W dolnej części strony widnieje wyraźny śródtytuł: Osiadłość Kuźnicy Dąbskiey (Dąbskiej) Opis zabudowań (górna część tekstu) Górny akapit to szczegółowy opis architektoniczno-gospodarczy obiektów znajdujących się w opisywanej lokalizacji. Lustrator (osoba spisująca majątek) wymienia poszczególne elementy konstrukcyjne budynków:
Konstrukcja i stan: Opisuje podłogi i powały (sufity) z „dylow” (bali), okna oprawne w drewno (w niektórych brakuje szyb).
Karczma i Stajnia: Wspomniana jest „Karczma i Stajnia snopkami przykryta”.
Sień i izby: Szczegółowy opis drzwi na biegunach drewnianych lub zawiasach i hakach żelaznych.
Młyn i Młynarz: W tekście pojawia się opis „Chałupy Młynarskiej” oraz samego „Młyna”, który ma ściany w słupy, komin murowany i dach kryty dranicami. Opisano też urządzenia młyńskie („z kamieniem spodnim i wszystkim porządkiem”). Poniżej znajduje się lista imienna mieszkańców (poddanych) zobowiązanych do określonych świadczeń (robocizny/pańszczyzny). Zapis po prawej stronie („robi w tydzień…”) wskazuje wymiar dniówki:
- Grzegorz Wilczek robi w tydzień [dni] 1.
- Woyciech Krawiec robi w tydzień [dni] 2.
- Franciszek Ligas robi w tydzień [dni] 2.
- Franciszek Duly (Dula) robi w tydzień [dni] 2.
- Jakub Szmata robi w tydzień [dni] 2.
- Jakub Obiegły robi w tydzień [dni] 2.
- Antoni Nowak robi w tydzień [dni] 2.
- Maciey Tkacz robi w tydzień [dni] 2.
- Mikołay Mizeł robi w tydzień [dni] 1.
- Piotr Młynarz […] 2.
- Stanisław Molenda robi w tydzień [dni] 3.
- Kazimierz i Baltazar Molendowie robią w tydzień [dni] 5.
- Ewa Kępkowa Wdowa robi w Tydzień [dni] 2
Oto transkrypcja tekstu widocznego na archiwalnym dokumencie (XVIII-wieczny inwentarz dóbr): Margines lewy: numery. Tekst główny – Margines prawy: Dni Piesze / Dnie
[14] | Rafał Pularz na swym Młynie o Żniwa w Rok robi -„- -„- -„- -„- | 12
[19] | Wawrzyniec Kaczmarz o Żniwa w Rok robi -„- -„- -„- -„- | 12
Wieś Błota zwana. W tey Wsi Folwarku żadnego nie masz, tylko Karczma w iedney Stępnie, Sienia, Izba, i Komora, do Sieni ze dworu, z Sieni do Izby Drzwi na biegunach drewnianych, w Izbie pował i podłoga z dylow, Okien dwa w talleli małe, Kaminek i piec prosty, z Izby do komory Drzwi na biegunach drewnianych z Zaporą, ten Budynek karczemny iest nowy snopkami pokryty. Staynia zaś dronicami pobita, w tey Stayni wrot żadnych nie masz. Osiadłość Wsi Błot:
- | Maciey Pularz Dni w tydzień pługiem -„- -„- -„- -„- | 1
- | Wawrzyniec Kawa Dni w tydzień pługiem -„- -„- -„- -„- | 1
- | Jozef Dziadel robocizną Dłużeń w tydzień pługiem -„- -„- -„- | 1
- | Floryan Jędrey, chodzi w tydzień z pługiem -„- -„- -„- | 1
- | Xiądz [?] chodzi w tydzień z pługiem -„- -„- -„- | 1
- | Grzegorz Bolek chodzi w tydzień z pługiem -„- -„- -„- | 1
- | Kazimierzkowa Sucha Wdowa robi w tydzień pługiem -„- -„- | 1
- | Mateusz Stach robi w tydzień pługiem -„- -„- -„- -„- | 1
Komornicy
- Łukasz Sularzka [?]
- Piotr Tutapka
- Jozef Pwiec [?]
- Bestyan Kustara
- Antoni Kaczmarz
Ci wszyscy Komornicy żadney robocizny nie odbywaia
Oto wyjaśnienie dawnych pojęć architektonicznych i społeczno-gospodarczych, które pojawiają się w osiemnastowiecznym opisie wsi Błota:
Pojęcia architektoniczne i budowlane:
Dranice – cienkie, długie deski uzyskiwane metodą ręcznego rozłupywania (dracia) pni drzew wzdłuż włókien. W przeciwieństwie do desek tartacznych, dranice były bardziej odporne na wilgoć, ponieważ proces łupania nie niszczył naturalnej struktury drewna. Używano ich powszechnie do krycia dachów (jako tańsza alternatywa dla gontu) lub do obijania ścian budynków gospodarczych, np. stajni czy stodół.
Powoła – dawne określenie na sufit, pułap lub powałę. Była to warstwa desek ułożona na belkach stropowych, która oddzielała izbę mieszkalną od strychu. Jej zadaniem było zatrzymywanie ciepła w pomieszczeniu oraz ochrona przed zanieczyszczeniami spadającymi z dachu.
Drzwi na biegunach (drewnianych) – archaiczny system montowania drzwi, stosowany zanim upowszechniły się drogie, metalowe zawiasy. Drzwi posiadały pionowe, przedłużone osie z drewna (bieguny), których zaokrąglone końce wpuszczano w specjalne otwory w progu i nadprożu (nad drzwiami). Pozwalało to na swobodne obracanie i otwieranie skrzydeł drzwiowych. Pojęcia społeczno-gospodarcze:
Komornicy – najuboższa grupa ludności wiejskiej w dawnej Polsce. Komornicy nie posiadali własnej ziemi ani domu (niebędący chałupnikami). Mieszkali „w komorze”, czyli wynajmowali izbę lub kąt u zamożniejszych gospodarzy (kmieci). W zamian za dach nad głową pomagali w gospodarstwie lub pracowali jako robotnicy najemni. Z zapisu w dokumencie wynika, że ci konkretni komornicy byli zwolnieni z pańszczyzny na rzecz dworu („żadney robocizny nie odbywaią”).
Robocizna pługiem (Pańszczyzna sprzężajna) – obowiązek odrabiania pańszczyzny przy użyciu własnego sprzężaju (wołów lub koni) oraz narzędzi rolniczych (np. pługa). Dotyczyła ona zamożniejszych chłopów (kmieci), którzy posiadali zwierzęta pociągowe. Jeden dzień w tygodniu musieli oni orać pańskie pola.
Dni piesze (Pańszczyzna piesza) – forma pańszczyzny wykonywana wyłącznie siłą ludzkich rąk, bez użycia własnych zwierząt pociągowych. Chłop musiał stawić się do pracy na folwarku z prostymi narzędziami (np. z kosą lub sierpem). W dokumencie młynarz i karczmarz mają przypisane po 12 dni pieszych w roku, które musieli odrobić w okresie najbardziej intensywnych prac polowych – podczas żniw.
Poniższy dokument to osiemnastowieczny polski akt królewski (prawdopodobnie dekret lub uniwersał komisarski) wystawiony w imieniu króla Augusta III Sasa. Dokument datowany jest w treści na styczeń 1749 roku.
Sprawa dotyczy dwóch dekretów Sądów Referendarskich Koronnych pomiędzy urodzonym Melchiorem Szymanowskim (Starostą Warszawskim, dzierżawcą Kłonowskim i Błędowskim) a poddanymi z młynarzami i pustkowianami ze wsi Kłonowo i Brzostowo.
Istota sporu: Akcja dotyczy „podwyższenia czynszów, hiberny i robocizny” (pańszczyzny pieszej i sprzężajnej). W sprawę zaangażowany jest m.in. starosta klonowski i broszewski Melchior Szymanowski oraz wspomniani młynarze i mieszkańcy wsi Klonowo i Broszewo. Konflikt dotyczy granic, gruntów i naruszeń („o różne aggrawacye y violencye”). Wspomina się o dekretach sądów referendarskich i próbach polubownego lub komisyjnego rozwiązania sprawy. Niezwykle ciekawy jest fragment w dolnej części strony, w którym opisano problem z pomiarem gruntów („dimensyą gruntów”). Skarżono się, że został do tego zaangażowany zagraniczny geometra („przez Geometre ludźca nie po Polsku mówić nie umiejącego ani na ten akt przysięgłego”), co doprowadziło do protestów i niestawienia się stron (in contumacia).
Dokument to oficjalny list królewski Augusta III Sasa:
Transkrypcja:
[Tytulatura królewska]
August Trzeci z bozey łaski Krol Polski Wielki Xiąze Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Żmudzki, Kijowski, Wołynski, Podolski, Podlaski, Inflantski, Smoleński, Siewierski y Czerniechowski a Dziedziczny Xiąze Saski y Elector.
Oznaymiemy ninieyszym listem Naszym fowszem w obec y kazdemu z osobna komu o tym wiedzieć należy iż zaszły były dwa Decreta Sadow naszych Referendarskich Koronnych między Urodzonemi Melchiorem Szymanowskim Łowczym Ziemi Warszawskiey Starostą Klonowskim
[…] Brązowskim Panem Zaigierem Dzierzawcą Klonowskim y Oltykierem Pisarzem Brązowskim y innemi z iedney a uczciwemi Młynarzami y Pustkowianami naszemi Klonowskimi y Brązowskiemi z drugiey Strony. A to w sprawie y Akcyi względem podwyższenia Czynszów Hyberny, Robocizny nie pieszo ale sprzężaiem Pretendowanych y Pretensyi Stron wzaiemnych do Nas y Sądu Naszego iustytuswaney, skontrowersyi kierowane.
Z ktorych pierwsza tu w Warszawie w Piątek po Święcie Circumcisionis Domini 1749 nayblizszy to iest Dnia Trzeciego Miesiąca Stycznia w Roku przeszłym Tysiącznym Siedemsetnym Czterdziestym Dziewiątym potrzebny był Komissyrz wizy- y Inkwizycyę na wzaiemne Stron Aktoraty y Con
Pojęcia i kontekst: Contenta Protestacyi – zawartość/treść wniesionego protestu (sprzeciwu prawnego). Ante Omnia – przede wszystkim, w pierwszej kolejności.
Młyny i Pustkowia Klonowskie oraz Brzezińskie – tekst dotyczy sporu granicznego i własnościowego o ziemię, łąki oraz młyny pomiędzy mieszkańcami a starostą.
Gleit (Glejt) – list żelazny, zapewnienie bezpieczeństwa osobistego dla młynarzy i pustkowian na czas trwania procesu, chroniący ich przed siłowym usunięciem („od wiatru i mocy”).
Lustracja – urzędowy opis dóbr królewskich (starostwa), który służył tutaj za punkt odniesienia do wymiaru podatków i czynszów („Moneta Currenti” – aktualną monetą obiegową).
Treść: Contenta Protestacyi Uznaliśmy y na tey odpra wienie pewnych Kommissarzow Naszych nazna czyliśmy. Zlecaiąc Im aby po zafundowaney Jurys dykcyi Ante Omnia Skarg Młynarskie y Pustkow now y własnych Urodzonego Starosty Naszego Klo nowskiego Pretensyi, aż do Aktu Commissyi dacho dzących wysłuchali, Prawa Stronóm Produko wać kazali, Wizyą Młynow Klonowskich y Brzeziń skich y Gruntow wszystkich do nich należących odprawili y wielość Dawność do tych Młynow, Pustkow kow, y łąk, należało iako wiele na tych Pustkowie wiarach Staroscińskich Klonowskich y Brzezińskich nad Dawną Swoią Lokacyą y Posesyą Sobie uzurpo li y przyczynili, inwestyowali, Pomiar, ieżeliby po trzebny był tylko Raz Nowter wykopanych y Dawno między Młynow należących, przybrawszy Sobie Geometrę albo Komornika ktorego kolwiek Ziemskiego y Grani cznego, Przyzwoite Distinction uczynili, op: napisali wyrazili na Mappie Delineować kazali, Inkwizyą Ludzi Wiary godnych, etiam zpośrodka pomienionych Młynarzow y Poddanych Starostwa Naszego Klonowskiego y Dzierżawy Brzezińskiey wybranych y akceptowanych wysłuchali, punctation decydowali, Salvo do Sądu Nasze go Appellatione. Interim Gleit pomienionym Młyna rzom, y Pustkowianom Klonowskim y Brzezińskiem, od wiatru tylko, y mocy, a nieodpowiedniości zaskarżonych od nas dany, ponowiliśmy y aby nad opisanie Ostatniey Lustracyi aggrawowani niebyli, zakazaliśmy iednak aby wszystkie Czynnsze Moneta Currenti w tey Ostatniey Lustracyi wyrażone pod winami y dygresyą Dworską dochodzący płacili
płacić, przykazaliśmy. Powtórnym zaś Dekretem Naszym tu w Warszawie na Stronie prodié Swięta Bożego Ciała, to iest Dnia Dwudziestego Siodmego Miesiąca Maia, roku Przeszłego, za instancyą staticną Niezmiernego Sędzicowskiego Dewpisanych Wytwory, Skargi y Remissy kommissarskie terexpedyiące także Forum ad Reponendum Decyduiąc Dekret ćassowny w Sądach Naszych Dnia Siodmego Miesiąca Czerwca, w Roku przeszłym Otrzymany, reponibilé być uznany, w punktach Osoby Urodzonego Starosty Naszego Klonowskiego y Urodzonego Obywatela tyczących się y praevia refusione expens na Vadium Capié moderowanych z Bannicyą wieczno Skasowaliśmy, y aby Te Urodzony Starosta pod approbacyą Bannicij wieczney in instanti zapłacił Rozkazaliśmy. Względem Zaś Urodzonych Zayglera, iurnatora Iesiego, e Tandem esfcort kompozycyę w punktach uczynkowych Uznaliśmy y kasacyią na nich Bannicyę Wolnemi Uczyniliśmy. W reszcie zaś principali lines et facti Legalitate necne, Aktu kommissarskiego Stronom Rozprawiać Się Rozkazaliśmy. Rozprawiawszy Się zaś z Racyi w Dekrecie Naszym Wyrażonych Zawiesiwizy kognicyą kontrawencyi poznańskiemu Dekretowi Naszemu Commisionis y Legalitatis nec ne przeszłego Aktu kommissarskiego potrzebną być nakazaną kommissyą Wyższą, kathedralną y Instancją zaleciliśmy. ktorą Urodzony Starosta wyprowadzić Swoim kosztem y Geometrę albo komornika sprowadzić powinien był, nanakazaliśmy y na Exequcyą pomienionych Dekretow Dwóch pewnych Kommissarzow Naszych w Dekrecie Naszym Wyrażonych deputowaliśmy. Zlecaiąc Im aby Oni Dzień Sposobny upatrywiiszy w Miesiącu przeszłym Wrześniu, w Roku teraznieyszym praevia protestatione dla Starostwa Naszego Klonowskiego.
„(…) Klonowskiego zjechali, iakową Jurisdykcyą Swę w niebywaniu Naszym niektórzy byli obięli tylo by dwiest albo pięciu, byli zaś (…) dowcipy Pretensyi Stron wysłuchali wizyą Xięstw Polskich, Stawów y Młynów uczynili; Pomiar Ich według opisu Dekretu Naszego odprawili kalkulacyą (…)” „(…) waly y grobli iż Młynarze, y Pustkowianie Appellacyą inquisitiones wywodzić chcieli, Onych przypuścić, y wszystkie Pretensye Stron, także Gromady Starostwa Podłego Klonowskiego punctim osądzili (…)”
Sentencja: Ochrona poddanych: Dekret powołuje się na wcześniejsze wyroki sądów referendarskich z lat 1651 oraz 1652 (co widać również po dopiskach na marginesie:1652 i 1651. Sąd surowo zakazuje nakładania na młynarzy i poddanych większych czynszów, danin i powinności, niż te określone w dawnych dekretach i lustracjach (ochrona przed nadmiernym uciskiem).
Obowiązki wobec dworu: Mieszkańcy mają zachować posłuszeństwo wobec Dworu Klonowskiego pod groźbą surowych kar. Sprawa Starosty: Wspomniany w tekście „Urodzony Starosta Klonowski” przedłożył w kancelarii odpowiednie dokumenty i wadium, wypełniając wcześniejsze nakazy sądu, przez co został uwolniony z dotychczasowych obciążeń procesowych.
Tekst został spisany w języku polskim z licznymi wtrąceniami łacińskimi.
„in contumacia” (zaocznie, w przypadku niestawienia się przed sądem) oraz „Dymensuracyą” (pomiary geodezyjne/graniczne). Dalej pojawia się też wzmianka o geometrze („przez Geometrę ludziom całą po Polsku mówić nieumiejącego”).
Początek (linijki 1–4): „przypozwany był do Nas y Sądu Naszego Referendarskiego pomieniony Urodzony Melchior Szymanowski Starosta Nasz Klonowski, o iestem sprawę niżey opisaną, y Dobr Jego ogółem wszystkich…”
Opis konfliktu i stron (linijki 5–8): „(…) tychże uczciwych Młynarzów y Pustoszów Klonowskich, y Brąszewskich, o to, iż lubo przed Dekret Nasz po Dekrecie skontrowersyi, między Powodami temi znayduiącey, a Urodzonym Starostą Naszym Klonowskim y Brąszewskim o różne aggravacye y violencye…”
Kwestia komisji i oporu (środek tekstu): „(…) pomienieni Kommissarze Usilnie byli do Rozsądzenia tey sprawy przybyli, Urodzony iednak Starosta Klonowski y Brąszewski, wielkiego Kazimierza Radewicza Plebana Brąszewskiego przybyłych Młynarzów y Pustoszów na Duchowną Kommissyą Starszą Sprowadzonego niedopuśćił…”
Wątek pomiarów gruntu i geometry (dolna część): „(…) y Rok bocznych przez Geometrę ludziom całą po Polsku mówić nieumieiącego ani na ten akt przysięgłego, ryczałt śmiał, przez co winy Prawne przez winy Prawne popadł, Tudzież do widzenia y przymuszenia się woywom wyrażoney Aktu Kommissarskiego, y Dymensuracyi…”
…przyozwany był do Nas y Sądu Naszego Referendarskiego pomieniony Urodzony Melchior Szymanowski Starosta Reieklanowski, z osobną sprawą niżey opisaną, y Dobr Jego ogółem wszystkich. Na Instancyą tychże uczynionych Młynarzow y Pustwianow, Klonowskich, y Broszowskich etc, iż lubo przed Dekret Nasz po Dekrecie skontrowersyey, między Powodami teraźnieyszemi, a Urodzonym Starostą Dawnym Klanowskim y Broszewskim o rone aggrawacye y violencye sprawami, otrzymany, panni Kommissarze Nasi byli do Roządzenia sprawy przybyli Urodzony iednak Starosta Klonowski y Broszowski, Wielbnego Kazimierza Radowicza Plebana Strońskiego protestacyą Młynarzow y Pustwianow na Indukcyą Kommisyi Naszey sprowadzonego niedopuścił, y do ustępu uratować Conventum Urodzonych Kommissarzow z Strony Jego sprowadzonych przymusił, przez co Reskryptowi Naszemu, Dowodem ośnieconym, o Dylacyą do wprowadzenia innych Kommissarzow, przez wspomniony Reskrypt y Dekret Nasz przydanych upoważnionym poddaćże iednak Sądowi Złego przyiść, niemmaiącym, sprzeciwić się śmiał. Nad to Manto Actu Commisariati po Nakazanym Produkowć Przywileiow, gdy namienionym Idom rzetelney Aktu Kommissarskiego, y Dymensuracyi, ob violentos Aktu premisos et in contumaciam sprawiedliwego Odpowiadania przy Loszczycie, Superadditiones Commissariat y Dekrecie Dawnym, Powodow zachowania za wolnego y Zbytniaszego zgwałcenie przykładnego Ukarania Dalszych aggrawacyi zakazania Jaka kuratorow uwalnienia Skody y Nadów…
Transkrypcja:
Dekret wydany Młynarzom i Pustkowianom [mieszkańcom pustkowi/osad] Klonowskim oraz Brzozowskim.
Niniejszym postanawiamy i nakazujemy obu stronom, aby Urodzony Starosta Nasz Klonowski natychmiast rozkazał zwrócić Uczciwemu Franciszkowi Głowaczykowi zrabowane cztery woły robocze oraz parę klaczy wraz z przychówkiem [źrebiętami], na których utratę skarżył się przed sądem. Zwrot ma nastąpić pod rygorem naprawienia wszelkich szkód oraz kar Naszego Sądu, które zostaną nałożone według uznania sędziów.
Z drugiej strony, nakazuje się Uczciwym Młynarzom Klonowskim i Brzozowskim, aby płacili podatki oraz inne powinności określone w opisie Lustracji [oficjalnym spisie majątkowym] oraz powszechnych wyrokach sądowych. Opłaty te mają być uiszczane dobrą, czystą monetą obiegową, pod groźbą kar i przymusowej egzekucji dworskiej. Dbamy również o to, aby żadna ze stron nie była nadmiernie obciążona [pokrzywdzona]…
…co potwierdza każdy krok tego postępowania. Dla większej wiarygodności i mocy prawnej tego dokumentu nakazaliśmy przyłożyć Naszą Pieczęć Koronną.
Działo się to w Warszawie we wtorek, nazajutrz po wspomnieniu świętego Andrzeja Apostoła, to jest dnia pierwszego grudnia Roku Pańskiego tysiącznego siedemsetnego pięćdziesiątego, a osiemnastego roku Naszego panowania.
[Podpisy:]
Ksiądz Józef Załuski, Referendarz Koronny, własnoręcznie. (Miejsce na pieczęć) Na wyraźne rozkazanie Jego Mości Króla. Michał Nagradzki, Pisarz Dekretów Referendarskich, własnoręcznie.
Tekst na dole: Wyrok [dekret] w sprawie pomiędzy Uczciwymi Młynarzami i Pustkowianami Klonowskimi oraz Brzozowskimi, a Urodzonym [Szymanowskim] Łowczym Warszawskim i Starostą Klonowskim oraz innymi stronami
Dokument ten jest dekretem rozstrzygającym spór pomiędzy „Uczciwymi Młynarzami y Pustkowianami Klonowskiemi y Brzozowskiemi” a „Urodzonym Starostą Klonowskim” (w dolnym tytule pojawia się też nazwisko Szymanowski łowczy warszawski). Dotyczy m.in. kwestii uregulowania szkół, zwrotu krzywd („Restitutione Damnorum”) oraz opłat i powinności według dawnych lustracji.
Dokument przedstawia królewski akt prawny (dekret lub uniwersał) wydany w imieniu króla Augusta II Mocnego lub Augusta III Sasa („August Trzeci” z Bożej Łaski Król Polski…).
Kluczowe informacje o dokumencie
Wystawca: Król Polski i Wielki Książę Litewski (August).Transkrypcja początku tekstu
„August m[iesiąca]… z Boży Łaski Krol Polski Wielki Xiąze Litewski Ruski Pruski Mazowiecki Zmudzki Kijowski Wołynski Podolski Podlaski abc…
Oznaymuiemy ninieyszym listem Nasszym wszem wobec kazdemu z osobna komu o tym wiedziec nalezy iak…”
Początek zawiera pełny oficjalny tytuł władcy Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Przedmiot sprawy: Tekst wspomina o sądach komisarskich („Sąd Komisarski”), sporach granicznych lub majątkowych oraz wymienia konkretne dobra i urzędy (m.in. „Starosta nassz Klonowski”, „Młynarze y Pustkowianie”.
Formuła prawna: Dokument służył do ogłoszenia decyzji królewskiej lub wyroku sądu asesorskiego/referendarskiego w sporze między poddanymi a lokalną administracją (starostą).
Przedstawiony dokument to staropolski wpis sądowy (dekret lub manifest) spisany ręcznie w języku polskim z licznymi wstawkami łacińskimi (makaronizmami), charakterystycznymi dla siedemnasto- i osiemnastowiecznych ksiąg grodzkich lub ziemskich.
Transkrypcja fragmentów:
Dokument dotyczy sporu granicznego i majątkowego związanego z pomiarami gruntów, w który zaangażowani są młynarze, lokalna szlachta oraz urzędnicy królewscy (asesorzy lub referendarze).
Poniżej znajduje się odczyt wybranych fragmentów tekstu, pozwalający zrozumieć sedno sprawy: Pomiary przez cudzoziemca (góra strony):
„…kontumacyam dimensyą gruntów y rol bez niech przez Geometrę cudzoziemca po Polsku mówić nie umiejącego…”
Znaczenie: Tekst wspomina o niestawiennictwie (kontumacja) jednej ze stron oraz o dokonywaniu pomiarów (dimensyja) pól i gruntów przez zagranicznego geometrę (geodetę), który nie potrafił mówić po polsku.
Wskazanie sądu i terminów:
„…przed Aktami Grodzkiemi Sieradzkiemi we srzodę po święcie S. Franciszka Wyznawcy najbliższą…”
Znaczenie: Sprawa toczyła się lub była zgłoszona w Sądzie Grodzkim w Sieradzu. Data wyznaczona została tradycyjnie według kalendarza liturgicznego – w pierwszą środę po wspomnieniu św. Franciszka z Asyżu (co przypada na początek października). Dalej pojawia się też wzmianka o Warszawie i świętych Szymonie i Judzie Tadeuszu (koniec października).
Wymienione osoby i urzędy (środek strony):
„Gdy mianowicie Młynarze y Pustkowianie Klonowscy y Brząszewscy, przez Urodzonego Adama Zaradskiego osobiście surowo i innych imiennie wespół z Szlachetnic Franciszkiem Cyglerem y Lawrentem Rzechowskim Urodzony zaś Melchior Szymon ffel. Lowczy Ziemi Warszawskiej Starosta nasz Klonowski y Brząszewski przez Szlachetnego Jacka Porażewskiego Umocowanego swego przed nami y Sądami naszemi Referendarskiemi stawały.”
Znaczenie: Stronami sporu są mieszkańcy i młynarze z miejscowości Klonowa oraz Brząszewice (leżących w powiecie sieradzkim). Po drugiej stronie występuje urzędnik ziemski – Melchior Szymon, Łowczy Ziemi Warszawskiej oraz starosta klonowski i brząszewski. Sprawę rozpatrywał Sąd Referendarski (sąd królewski powołany m.in. do rozstrzygania sporów między chłopami z dóbr królewskich a ich dzierżawcami/starostami).
Dokument opisuje klasyczny konflikt prawny z czasów I Rzeczypospolitej o miedzę i dokładne granice posiadłości. Chłopi oraz reprezentujący ich plenipotenci sprzeciwiają się działaniom starosty i przeprowadzonym na jego zlecenie pomiarom ziemi, argumentując to m.in. faktem, że zatrudniony geometra był obcokrajowcem i nie można było się z nim porozumieć.
Dokument to osiemnastowieczny polski manuskrypt urzędowy (dekret lub pozew królewski) wystawiony w imieniu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Transkrypcja (Tytulatura):
Stanisław August z Bożey Łaski KrólPolski Wielki Xiąże Litewski Ruski Pruski Mazowiecki Żmudzki Kijowski Wołynski Podolski Podlaski Inflantski Smolenski Siewierski y Czerniechowski.
Kluczowe elementy dokumentu
Wystawca: Król Stanisław August Poniatowski (panujący w latach 1764–1795).
Adresaci: Dokument jest kierowany do urzędników ziemskich oraz szlachty z rejonu województwa sieradzkiego (w tekście widoczne są m.in. staropolskie formy: „Urodzonym Błeszyńskiemu Podkomorzemu Zakrzewskiemu Sędziemu Ziemskiemu Sieradz…”).
Pieczęć: W prawym górnym rogu znajduje się papierowo-woskowa pieczęć sygnetowa (królewska) zabezpieczona opłatkiem, obok której widnieje odręczny podpis urzędnika kancelarii.
Stanisław August, z bożej łaski król Polski, Wielki Książę Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Żmudzki, Kijowski, Wołyński, Podolski, Podlaski, Inflancki, Smoleński, Siewierski i Czernihowski.
Wielmożnym [Urodzonym]: Błeszyńskiemu – podkomorzemu, Zakrzewskiemu – sędziemu ziemskiemu sieradzkiemu, Jaworskiemu – wojskiemu ostrzeszowskiemu, Zwierzchowskiemu, Wichowskiemu, Gołębowskiemu, sędziom ziemskim, pisarzom i wszystkim sędziom zastępczym [subdelegatom] kaliskim, a także innym wyznaczonym do tej komisji sędziom uciążliwym [wykonawczym], jak również szlachetnym wójtom i całym społecznościom [gromadom] wsi i pustkowi należących do starostwa klonowskiego.
Zarazem Wielmożnemu Maciejowi Mielżyńskiemu, staroście wałeckiemu, który wspomniane społeczności podżega do wszczynania procesów [formowania regresu] – oraz wszystkim osobom w ogóle w tej sprawie poniżej opisanej i w Waszych dobrach [zainteresowanym]: Nakazujemy, abyście z racji Waszego urzędu [Ważności] osobiście i zgodnie z prawem stawili się przed Nami lub przed Naszym Referendarzem Koronnym za cztery tygodnie, licząc od dzisiaj, w Warszawie, gdzie sprawa ta się toczy. Stawcie się bez względu na to, czy sprawa ta zostanie należycie wpisana do rejestru spraw bieżących i wywołana do sądzenia. A dzieje się to na wniosek i prawne poparcie Wielmożnych Melchiora, Szymana [Szymona] i Bogumiła, synów zmarłych małżonków, starostów klonowskich, jako powodów. Powodowie ci, odwołując się do wcześniejszych manifestów i dawniejszych terminów rozpraw, pozywają Was o to, że choć Wy, sędziowie i urzędnicy, wiecie dobrze o tym, że powstały…
Plan sytuacyjny huty szkła we wsi Klonowa. Reference code 1/402/0/-/340-12. Dates 1860 – 1860. Archiwum Główne Akt Dawnych.Zbiór Kartograficzny. Mapa zawiera szczegółowe rozplanowanie przestrzenne budynków produkcyjnych, magazynowych oraz mieszkalnych (robotniczych i urzędniczych) tworzących dawny kompleks przemysłowy. W dolnej części arkusza znajduje się „Objaśnienie” (legenda) z rzadko spotykanym, XIX-wiecznym nazewnictwem i dawną pisownią poszczególnych obiektów technologicznych. Pełna transkrypcja legendy („Objaśnienie”) z zachowaniem oryginalnej, XIX-wiecznej pisowni: Zabudowania exystujące. Kolumna 1:
a-Huta Szklanna
b-Stępy ręczne do tłuczenia glinki
c- Warsztat do wyrabiania donic i przygotowywania materyałów
d- Stępy konne do tłuczenia glinki
e- Szopa na glinkę i wapno
f- Szupa na popiół
g- Warsztat do przygotowywania materyałów
h., i. Skład na butelki
Kolumna 2:
k-Warsztat do prostowania tafel szklannych
l-Magazyn szkła taflouego (taflowego)
m-Stajnia
n-Sklepy na sikawki
o-Dom mieszkalny dla Urzędników huty
p-Dom dla robotników
q-Dom dla robotników
r-Piekarnia
s-Dom dla robotników
t-Piec do wypalania cegły
Kolumna 3:
u-Dom dla strycharza
w-Magazyn szkła białego
z-Warsztaty do obrzynania szkła
y-Warsztat do prostowania tafel szklannych
ä- Kuźnia
ł- Dom dla robotników
ö- Studnia
ü- Dom dla robotników
Uwaga na dole mapy:
„Zabudowania pod literą l, i m po przeniesieniu w innem miejscu nowe wznoszone być mają.”
Stary plan geodezyjny gruntów parafialnych (probostwa) z 1862 roku. Główny tekst napisany ozdobnym pismem w górnej części: Plan Zbiorowy Gruntów Probostwa KLONOWA położonych przy Wsiach Rządowych Klonowa i Godynice w Gubernii Warszawskiej Powiecie Sieradzkim. Pod tytułem znajduje się dopisek informujący o skali i autorze: Rok powstania: 1862. Skala: 1:20 000. Podpisy: Dokument zawiera oficjalne podpisy mierniczego (geodety) oraz urzędnika sprawdzającego poprawność planu, sporządzone w Warszawie 15 marca 1862 roku. Zawartość mapy: Szkic działek: Środkowa część przedstawia rozrysowane linie graniczne, drogi oraz ponumerowane parcele ziemi należące do probostwa. Kolorowe oznaczenia: Niektóre obszary (np. stawy, lasy lub konkretne budynki) są zaznaczone niebieskim i zielonym kolorem. Podziałki liniowe: Na samym dole widoczne są dwie osie liczbowe służące do odmierzania odległości: Podziałka miary Nowo-Polskiej (w stosunku 1:20 000). Podziałka miary Rossyjskiej (stosowana ze względu na ówczesny zabór rosyjski).
Dokument to osiemnastowieczny, sporządzony po łacinie akt wpisu (manifestacji lub pozwu) do sieradzkich ksiąg grodzkich (Acta Castrensia Siradiensia), datowany na 1774 rok. Dokument dotyczy spraw majątkowych i prawnych związanych z dobrami Lututów i okolicznymi miejscowościami.
Oto szczegółowa analiza zawartości i struktury tekstu:
Data i miejsce sporządzenia (Nagłówek)
Łaciński tekst: „Actum in Castro Siradiensi Feria Secunda ante Festum Nativitatis Gloriosissimae Virginis Mariae proxima videlicet Die Quinta Septembris Anno Domini Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Quarto.”
Stanisław z Głogowy Kopowski – podstoli sieradzki, pełniący funkcje w sądzie grodzkim sieradzkim (Siradiensis sc. Capilaneus).
Adam Myszkowski – podkomorzy wieluński (Succamerarius Vielunensis), dziedzic dóbr Lututów (bonorum Lututow in Antiquitate… Haeres).
Ignacy Praski – ekonom dóbr Lututów (bonorum Lututow economo).
Melchior Szymanowski – instygator (oskarżyciel publiczny/prawnik sądowy).
Józef Buliński i Franciszek Sielitycki (lub podobne nazwisko pod koniec strony) – wymienieni jako szlachetni (Nobilium).
Dokument stanowi oficjalne wezwanie, manifestację lub zapis sporu prawnego (de causa intrascripta). Dotyczy m.in. sum pieniężnych (de summa quibusvis pecuniis) oraz egzekwowania praw lub dóbr ruchomych i nieruchomych należących do klucza lututowskiego. Wpis dokonany przez mieszczanina z Niemojewa (Gólstyka) miał na celu formalne zabezpieczenie interesów prawnych na forum sądu grodzkiego w Sieradzu.
Aby zgłębić temat tego konkretnego dokumentu, musimy osadzić go w realiach społeczno-gospodarczych ziemi wieluńskiej i sieradzkiej u schyłku I Rzeczypospolitej (rok 1774). Poniżej znajduje się szczegółowa analiza kontekstu prawnego, topograficznego oraz ról, jakie wymienione postacie odgrywały w tej konkretnej sprawie.
1. Spór o dobra Lututów:
W drugiej połowie XVIII wieku miasteczko Lututów przeżywało głęboki kryzys. Rozwój gospodarczy jaki Wierusz – założyciel osady Lututów na prawach miejskich zakładał osiągnąć nie przynosi wyznaczonego celu. Po wojnach szwedzkich i epidemiach utraciło ono prawa miejskie (około 1720 roku) i stało się formalnie wsią. Od połowy XVIII wieku dobra te przechodziły przez ręce rodów magnackich i bogatej szlachty – m.in. Madalińskich.
Dokument ujawnia, że w 1774 roku kluczowe prawa majątkowe do tych dóbr posiadali:
Adam Myszkowski: wymieniony jako Succamerarius Vielunensis (Podkomorzy Wieluński) oraz dziedzic (Haeres). Podkomorzy był jednym z najważniejszych urzędników ziemskich – odpowiadał m.in. za rozstrzyganie sporów granicznych. Jego zaangażowanie wskazuje, że sprawa miała wysoką rangę majątkową lub terytorialną.
Ignacy Praski: zarządca, ekonom (economo) Lututowa. W dawnej Polsce ekonom reprezentował interesy nieobecnego pana (Myszkowskiego), nadzorował pańszczyznę, ściągał czynsze i odpowiadał przed sądami za bieżące sprawy majątkowe klucza dóbr.
2. Rola mieszczanina Marcina Golstyka (Martinus Golstyk)
Kluczową postacią, która inicjuje to działanie prawne, jest Marcin Golstyk, opisany jako prowizor/mieszczanin (providus) i osoba zaprzysiężona (juratus) z miejscowości Niemojew (de Villa Niemojew).
Obecność mieszczanina z Niemojewa w sądzie grodzkim w sprawie dotyczącej dóbr Lututów jest bardzo ciekawa:
Niemojew to wieś sąsiadująca z Lututowem, która w tamtym okresie była blisko powiązana z tamtejszym kluczem majątkowym (należała m.in. do Teodora Niemojewskiego i Michała Madalińskiego, podsędka wieluńskiego, którzy wspólnie ufundowali drewniany kościół w Lututowie w 1765 roku).
Golstyk przedkłada w sądzie autentyczny dokument, list lub zapis prawa (et eam producto Authentio notus), uznając, że leży to w interesie lokalnego wymiaru sprawiedliwości. Może to dotyczyć zastawu, niespłaconego długu, granic gruntów pomiędzy Niemojewem a Lututowem lub rozliczeń za drewno/podatki.
3. Procedura sądowa: Sąd Grodzki w Sieradzu (Acta Castrensia)
Dokument został wpisany do ksiąg zamkowych (grodzkich) w Sieradzu, ponieważ sądy grodzkie w tamtych czasach zajmowały się tzw. „czterema artykułami grodzkimi” (najcięższymi przestępstwami), ale pełniły też funkcję dzisiejszych ksiąg wieczystych i notariatu.
Każda poważna transakcja finansowa, protestacja (oficjalna skarga) czy manifestacja praw do ziemi musiała być „oblataowana” (wciągnięta do ksiąg) w grodzie, aby zyskać pełną moc prawną. Wzmianka o instygatorze Melchiorze Szymanowskim sugeruje, że sprawa otarła się o oskarżenie publiczne lub oficjalny pozew sądowy (ad instantiam instigatoris judicii). Sąd za pomocą tego dokumentu nakazuje urzędowo (mandamus), pod rygorem prawnym, stawienie się stron na najbliższe roki sądowe na zamku w Sieradzu.
Słowniczek terminów prawnych z tego dokumentu:
Actum in Castro – Działo się na zamku (formuła rozpoczynająca wpis do ksiąg grodzkich).
Providus – „Roztropny”, oficjalny tytuł stanowy przysługujący w dawnej Polsce mieszczanom (tak jak Nobilis szlachcie, a Laboriosus kmieciom).
Haeres – Dziedzic, właściciel majątku ziemskiego.
Succamerarius – Podkomorzy (wysoki urzędnik ziemski).
Mandamus – Nakazujemy (oficjalne wezwanie sądowe do stawiennictwa).
Dokument przedstawia osiemnastowieczny odpis z księgi grodzkiej sieradzkiej sporządzony w języku łacińskim. Dotyczy on czynności urzędowych związanych z dobrami Klonowa i Lututów. Dokument rozpoczyna się od standardowej formuły wpisu do ksiąg (tzw. actum):
Actum in Castro Siradiensi Feria Quarta postridie Festi Sancte Lucie Virginis et Martyris videlicet Die Decima Quarta Decembris Anno Domini Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Quarto.
Tłumaczenie: Działo się na Zamku Sieradzkim w środę, nazajutrz po wspomnieniu Świętej Łucji Dziewicy i Męczennicy, to jest dnia czternastego grudnia Roku Pańskiego tysiącznego siedemsetnego siedemdziesiątego czwartego (14 grudnia 1774 r.). Dotyczy on czynności urzędowych związanych z rozgraniczeniem dobra Klonowa i Lututów.
W dalszej części tekstu pojawiają się kluczowe informacje urzędowe.
Przed urzędem grodzkim sieradzkim (Officium et Acta praesentia Castrensia Capitanealia Siradiensia) staje osobiście ministeriał królewski (Ministerialis Regni) Sebastian Olszewski z Klonowy (Sebastianus Olszewski de Villa Klonowa). Towarzyszą mu zaprzysiężeni świadkowie, szlachcice: Piotr Wiwruz (Wiwrosz/Wywrot) Niemojewski oraz Tomasz Wolski (Nobilibus Petro Wiwruz Niemojewski Thoma Wolski). Działają oni z wniosku i na rzecz wielmożnego Melchiora Szymanowskiego, stolnika ziemi warszawskiej i starosty klonowskiego (Magnifici Melchioris Szymanowski Dapiferi Terrae Varsaviensis Capitanei Klonoviensis).
Sprawa dotyczy gruntów królewskich (Fundum Regale) należących do dóbr Klonowa (Bona Regalia Klonowa pertinentes), położonych pomiędzy nowymi koloniami klonowskimi a lututowskimi (inter novas Colonias Klonovienses et Lututovienses jacentes).
Wzmianka o Lututowie: W tekście wprost pojawia się nazwisko właściciela Lututowa – wielmożnego Adama Myszkowskiego, podkomorzego wieluńskiego (Illustris Magnifici Adami Myszkowski Succamerarii Vielunensis Bonorum Lututow Haeredis)
W sobotę po najbliższej Niedzieli Cantate, to jest dnia dwudziestego maja tegoż samego roku, przedłożono [co następuje]:
W odniesieniu do wyżej opisanych dóbr Brzozowice wraz z przynależnościami, [które strona] objęła w posiadanie i pobierała z nich pożytki aż do święta świętego Jana Chrzciciela w roku bieżącym, obecnie zaś obie strony – w odniesieniu do zgłoszonych manifestów (protestów prawnych) dotyczących wyżej wspomnianych czynów gwałtownych (aktów przemocy) oraz wszelkich wyroków sądowych wydanych w tej sprawie –
całkowicie kwitują i zwalniają się nawzajem z rzeczonego sporu i powództwa.
Co się tyczy nałożonych kar osobistych oraz nagromadzonych manifestacji, kasują i umarzają dalszy proces wszczęty w tej sprawie przeciwko wspomnianym [osobom] i ich wspólnikowi, uznając, że we wszystkich powyższych kwestiach zadośćuczynienie zostało sobie wzajemnie i obopólnie złożone. Do powyższego przystępują pod rygorem osobistego zabezpieczenia/zakazu (rybicji).
Z Akt Wielmożnego Starosty Nietuszyńskiego Wybór Wydany.
Morawski, Regent Grodzki Wieluński, ręką własną (mpp).
Tłumaczenie:
Dnia 18 lipca 1776 roku. W święto świętego Aleksego Wyznawcy, to jest osiemnastego dnia miesiąca lipca, roku Pańskiego tysiąclecia siedemsetnego siedemdziesiątego szóstego.
W obecności Wielmożnego Tomasza z Błeszna Bleszyńskiego, Podkomorzego Województwa Sieradzkiego, a także w obecności panów i urzędników: Antoniego Biniego, [posiadającego] tytuł w Moszkowie, sędziego [ziemskiego] wieluńskiego; Kajetana Pruskiego, sędziego grodzkiego wieluńskiego; Maksymiliana Wiewiórskiego, wicewojewody wieluńskiego; Piotra Gnatowskiego, tudzież Jana Mączyńskiego, komorników granicznych wieluńskich – [wszystkich] wyznaczonych jako komisarze przez Najjaśniejszy Majestat Królewski w celu ostatecznego rozstrzygnięcia, zakończenia i ustalenia sporów powstałych z powodu granic pomiędzy dobrami powyżej opisanymi i wyznaczonymi.
Mocą powołanej komisji, na mocy listów komisyjnych wydanych pod pieczęcią większą kancelaryjną i umocnionych powagą Rzeczypospolitej, całkowicie nienaruszonych i wolnych od wszelkiego podejrzenia…
Kluczowych pojęć użyte w tekście:
Podkomorzy (Succamerarius): Urzędnik ziemski, do którego głównych obowiązków należało rozstrzyganie sporów granicznych między prywatnymi majątkami szlacheckimi. Był sędzią przewodniczącym w sądzie podkomorskim. Komornik Graniczny (Camerarius): Urzędnik mianowany przez podkomorzego. To on bezpośrednio dokonywał pomiarów w terenie, badał znaki graniczne (kopce, nacięcia na drzewach) i przygotowywał sprawę do wyroku. Mocą listów komisyjnych (vigore literarum Commissionis): Oznacza, że król (w 1776 roku był to Stanisław August Poniatowski) wydał specjalny dekret powołujący tę konkretną komisję do zakończenia uciążliwego sporu.
Transkrypcja i tłumaczenie:
…cavendis, quarum tenor de Verbo ad Verbum sequitur …zabezpieczonych, których treść słowo w słowo następuje
est talis. Stanislaus Augustus Dei Gratia Rex
jest taka. Stanisław August z Bożej Łaski Król
Poloniae, Magnus Dux Lithuaniae, Russiae, Prussiae,
Polski, Wielki Książę Litwy, Rusi, Prus,
Masoviae, Samogitiae, Kijoviae, Volhyniae, Podoliae,
Mazowsza, Żmudzi, Kijowa, Wołynia, Podola,
Podlachiae, Livoniae, Smolensciae, Severiae, Czerniechovia-
Podlasia, Inflant, Smoleńska, Siewierza, Czernihowa
-que, Significamus Praesentibus Literis Nostris, quoniam
i [oraz], Oznajmiamy Niniejszymi Listami Naszymi, iż
interest Universis et Singulis, (Datum esse ad Nos
dotyczy to Wszystkich i Każdego z osobna, (Dane zostało nam
Strony sporu i urzędy:
Judiciam Mo[dernu]m Assessorialia Regni Boni [Rationis]
Sądowi Współczesnemu Asesorskiemu Królestwa Dobrej [Racji]
nostrae inter Adamum Myszkowski Succamerarium
naszego między Adamem Myszkowskim Podkomorzym
Wielunensem de Causa infrascripta ad Instantiam G[en]e[ro]si
Wieluńskim w Sprawie niżej opisanej na Żądanie Urodzonego
Ingenui Regni G[en]er[o]si Delatt P[er] Melchioris Szy-
Szlachetnego Królestwa Urodzonego Delatt Przez Melchiora Szy-
-manowski Capitanei Klonoviensis Act[or]is in eo
–manowskiego Starostę Klonowskiego Powoda w tym
[respectu] citatus. Quosdos ortos et Borras Cantiamea-
[względzie] pozwanego. Które to powstałe i Bory [Lasy]…
Opis sporu i zarzutów:
-les ad Villas Klonowa et Lwowo pertinentes,
…należące do Wsi Klonowa i Lututowa,
praetensu ullo Titulo usurpat et ad Bona sua e[xtra]
pod pozorem jakiegokolwiek Tytułu przywłaszcza i do Dóbr swoich na zewnątrz
[spectare] Lututow Collateralia avellere nitendo praedictas
[patrzące] Lututowa Poboczne oderwać usiłując przedłożone
Borras Devastat et usurpicious, quorundam Fun-
Bory Dewastuje i poprzez uzurpację, niektórych Grun-
-dorum et Borrae interturbent Causamque respectu
–tów i Boru zakłócają oraz Sprawę w względzie
Tekst dokumentu w języku polskim:
Fundusze Królewskie do Sądu Ziemskiego Wieluńskiego wezwane, do sądu terytorialnego ustanowione, i kary z tego tytułu prawem obwarowane, ponosić musiał. Jeśli jednak Sędziowie, nie zważywszy na ekscepcję (zarzut procesowy) właściwości Sądu w wyżej wymienionej sprawie z wezwania, z urzędu postanowili sprawę nowoczesnemu Powodowi powierzyć, w celu zbadania zatem i wysłuchania wyżej wymienionego procesu, jako z wezwania skasować kary do przepisanych Praw rozciągnąć.
Gdy zaś jedno posiadanie Funduszów Starościńskich zachowując, zakazania użytkowania przeszkodę, oraz w pozostałych sprawach dla celu dochodzenia, wspomniany Pan postanowił i Sądził: że ta relacja (sprawozdanie), w najbliższy dzień po Niedzieli Staropostnej (Sexagesima), to jest dnia piętnastego miesiąca Lutego, Roku Pańskiego tysięcznego siedemsetnego siedemdziesiątego czwartego, przed Aktami Grodzkimi Starościńskimi Wieluńskimi, uznana z powyższych [faktów], opowiadając, że dwie Strony w dobrej wierze uczestniczyły w Konfederacji, która bezpośrednio przed minionymi Sejmami Królestwa [była] uświęcona w Aktach Grodzkich Warszawskich…
Dopiski:
Lewy margines (góra): …i korekty do sądu terytorialnego wieluńskiego ustanowione.
Lewy margines (środek): Relacja z dnia 15 lutego 1774 roku.
Lewy margines (dół): Świętej Konfederacji Generalnej.
Wątek historyczny: Na marginesach oraz w dolnej części dokumentu znajdują się dopiski odwołujące się do Konfederacji (Sanctae Confederationis), sejmików lub sejmu Królestwa Polskiego (Comitiorum Regni), a także wspomniane są akta grodzkie warszawskie (Actis Castrensibus Varsaviensibus). Odnosi się to prawdopodobnie do burzliwego okresu politycznego po I rozbiorze Polski (Sejm Rozbiorowy 1773–1775 zwołany przez Rosję, Prusy i Austrię sejm skonfederowany, którego głównym celem było zatwierdzenie I rozbioru Polski).
Dokument to kolejna strona dawnego wpis do ksiąg sądowych grodzkich sporządzony w języku łacińskim. W nagłówku widoczne jest określenie daty: „Die … Decima Tertia Mensis Aprilis Anno Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Quinto…”, co oznacza 13 kwietnia 1775 roku.
Tekst dokumentu odnosi się do spraw przed Sądem Asesorskim Królestwa („Iudicium Regni Assessoriale”).
W tekście pojawiają się konkretne nazwiska oraz nazwy własne powiązane z ówczesną Rzeczpospolitą: Melchior Szymanowski i Bogumiła z Hubickich („Melchiorem Szymanowski et Bogumillam de Huborskie… [Hubickie] conjuges”) – małżonkowie, określani jako starostowie klonowscy („Capitaneos Klonovienses”). Społeczność wsi Klonowo („totamque Communitatem Villae Regalis Klonowa”) – sprawa dotyczy królewskiej wsi Klonowo (Klonowa). Adam Myszkowski („Adami Myszkowski”) – podkomorzy ziemi wieluńskiej („Succamerarii Terrae Vielunensis”).
Transkrypcja: „Ferria Lututow ne alia pro facienda Distimitatione causa facti et violentiarum Disjudicatione tuerni re, stitutionem Fundorum Agrorum et Sylvarum una cum dando de perceptis Proventibus calculo…”
Tłumaczenie:
„Sprawa [wsi] Lututów i innych, celem dokonania rozgraniczenia z powodu czynów i aktów przemocy, rozstrzygnięcia sporu, obrony i zwrotu gruntów, pól oraz lasów, wraz ze złożeniem rachunku z pobranych dochodów…”
Transkrypcja: „…per ill[ustre]m praestando sententiam, Bonificationem Damnorum in Foro Fori deducendorum, ill[i] injungi. Damnas proinde Temeritas extendi caeterag[ue] quae juris et justitiae erunt duerni cum adjuncta inhibitione ill[i] stante et pendente hac in Judiciis Assessorialibus Regni Lite…”
Tłumaczenie: „…poprzez wydanie przez Jaśnie Oświeconego [Sędziego] wyroku, nakazującego mu naprawienie szkód przed właściwym sądem. Aby ukarana została tym samym zuchwałość, a pozostałe kwestie, które będą zgodne z prawem i sprawiedliwością, zostały rozstrzygnięte wraz z dołączonym zakazem, obowiązującym tak długo, jak długo ten spór toczy się przed Sądami Asesorskimi Królestwa…”
Transkrypcja: „…Sylvas Lututovienses devastare Aliasq[ue] Violentias sub Poena Trium Millium Aureorum Hungaricalium attendat…”
Tłumaczenie: „…[zakazuje się] lasy lututowskie niszczyć oraz innych aktów przemocy się dopuszczać, pod karą trzech tysięcy złotych węgierskich (czerwonych złotych)…”
Transkrypcja: „…pridie Festi S[anc]tae Catharinae Virginis et Martyris proximae videlicet Die vigesima quarta Mensis Novembris Anno Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Quinto coram Actis Castrens[ibus] Capit[anealibus] Siradiens[ibus]…”
Tłumaczenie: „…w wigilię najbliższego święta Świętej Katarzyny Dziewicy i Męczennicy, to jest dnia dwudziestego czwartego miesiąca listopada Roku Tysięcznego Siedemsetnego Siedemdziesiątego Piątego, przed Aktami Grodzkimi Starościńskimi Sieradzkimi…”
Kolejny dokument został wystawiony na zamku w Wieluniu (Castro Velunensi) w czwartek, 1 sierpnia 1776 roku (1 Augusti 1776 / Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Sexto). W akcie występuje szlachcic Józef Lubojeński (Generosus Josephus Lubojeński). Przedmiot sprawy: Sprawa dotyczy rozgraniczenia (actum granicialem) pomiędzy dobrami ziemskimi Lututów (Bona Terrestria Lututow) a wsią królewską Niemojew (Villam Regalem Niemojew. Tekst opisuje czynności komisarzy wyznaczonych przez króla (Commissarios Regios). Prace te miały na celu dokładne ustalenie i spisanie granic między sąsiadującymi majątkami (prywatnym Lututowem a królewszczyzną), aby uniknąć dalszych sporów granicznych. Dokument dotyczy formalnego wytyczenia granic dóbr ziemskich wsi Lututów. Pojawia się sformułowanie pro facienda Distimitatione, co oznacza konieczność dokonania prawnego rozgraniczenia sąsiadujących majątków. Akty przemocy i bezprawie (Violentia). Sprawa ma charakter karny i odszkodowawczy. Dotyczy działań zakwalifikowanych jako gwałt i przemoc (causa facti et violentiarum). Druga strona konfliktu została oskarżona o bezprawne wtargnięcie i naruszenie prawa własności. Zniszczenie lasów i pól. Skarga precyzuje, że doszło do dewastacji lasów lututowskich (Sylvas Lututovienses devastare). Spór obejmuje także przynależność oraz zniszczenia na gruntach ornych (Agrorum) i innych użytkach zielonych. Odszkodowanie i kary finansowe. Powód domaga się naprawienia szkód i rekompensaty finansowej (bonificationem damnorum). Sąd wyznaczył ogromną jak na tamte czasy karę umowną (vadium) w wysokości 3000 złotych węgierskich (sub poena trium millium aureorum Hungaricalium) za ponowne złamanie pokoju lub niestosowanie się do wyroku sądu asesorskiego.
Transkrypcja:Actum in Castro Vielunensi Feria Quinta Ipso Die Festi Sancti Petri in Vinculis scilicet Die Prima Mensis Augusti Anno Domini Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Sexto.
Ad Officium Actorum Praesentium Castrensium Vielunensium personaliter veniens Generosus Josephus Lubienski [Lubojmski] eia Officio actum granicialem inter Bona Terrestria Lututow ab una et Villam Regalem Klonowa parte ab altera per Illustres Magnificos Commissarios Sacrae Regiae Maiestatis expeditum, subscriptum infrascriptum obtulit ad Acticandum et Actis hinc ingrossandum porrexit de Tenore tali: Actum in Bona Sylua loca Differentiarum inter Bona Vil…
Tłumaczenie:
Działo się na Zamku Wieluńskim w czwartek, w sam dzień święta Świętego Piotra w Okowach, to jest dnia pierwszego miesiąca sierpnia Roku Pańskiego tysięcznego siedemsetnego siedemdziesiątego szóstego. Stawiając się osobiście przed Urzędem niniejszych Akt Grodzkich Wieluńskich, Wielmożny Józef Lubieński [Lubojmski] przedłożył temuż Urzędowi akt graniczny pomiędzy Dobrami Ziemskimi Lututów z jednej strony, a Wsią Królewską Klonowa z drugiej strony, sporządzony, podpisany i niżej opatrzony podpisami przez Jaśnie Oświeconych i Wspaniałych Komisarzy Świętego Majestatu Królewskiego, celem wciągnięcia do akt i wpisania do tutejszych ksiąg, podając go o następującej treści: Działo się w Dobrach Sylwa [Leśnych] w miejscu rozgraniczeń pomiędzy Dobrami Wi…
Tekst w języku polskim:
„…związane z dobrami Lututów Wielmożnego Adama Myszkowskiego [posiadającego] dziedziczne prawa [do tychże dóbr] z jednej strony, a… …należącej do Królewskiej Mości wsi Klonowa, podlegającej pod Zamek… …[granicami] wspomnianej wsi Klonowa, reprezentowanej obecnie przez osobę Melchiora Szymanowskiego oraz Petroneli z Luborskich, będących małżeństwem… …[oraz przez] rzeźników/mieszczan klonowskich z drugiej strony…
(Dopisek na marginesie): Wyznaczając drogę prowadzącą nie tylko ze wsi Leliwa w stronę [miejscowości] Biadaski, gdzie także za tą samą [drogą]…
…piaszczyste wzgórze lub wzniesienie na kształt doliny, niedaleko bagna (błota), które w linii swojej nazywane jest Żelaze Wielkie, gdzie pomiędzy tą samą drogą a… najbliżej zaś drogi usytuowany jest kopiec/znak graniczny… w miejscu upadku mianowicie na styku (zbiegu granic) wyżej wymienionych [dóbr] Lututów, Klonowa oraz trzeciej części… zbiegając się bocznie z prawem [granicami] Ostrówek w stronę Węglowic, inaczej zwanych Marcis, na mocy prawa do piątej części…” Wymienione są w tekście miejscowości (Lututów, Klonowa, Biadaski, Leliwa, Ostrówek, Węglowice)
Dokument to osiemnastowieczny, ręcznie pisany akt prawny sporządzony w języku łacińskim.
Wpisu dokonano na zamku w Wieluniu (Actum in castro Vielunensi). Akt nosi datę 5 czerwca 1778 roku (Die Quinta Mensis Junii Anno Domini Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Octavo). Dopisano również tradycyjne określenie dnia tygodnia i święta: piątek po niedzieli Exaudi (Feria Sexta post Dominicam Exaudi proxima).
W tekście pojawiają się przedstawiciele szlachty oraz powiązane z nimi lokalne majętności ziemskie: Augustyn Myszkowski: Wymieniony jako podstoli wieluński (Augustinus in Mirow et Myszkowice Myszkowski Succamerarius Vielunensis) oraz dziedzic dóbr Lututów (ad Bona Lututow spectant…). W dokumencie przewijają się m.in. Adam Myszkowski, Kazimierz Myszkowski oraz Melchior Szymanowski (starosta klonowski). Cechy fizyczne dokumentu – opłata stemplowa – w prawym górnym rogu znajduje się oryginalna papierowa pieczęć stemplowa z Orłem Białym o wartości 1 grosza srebrnego (1 GR. SR.), charakterystyczna dla okresu panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Rękopis sporządzony na papierze czerpanym, noszący naturalne ślady dawnego składania i przebarwienia wynikające z upływu czasu.
Transkrypcja – nagłówek:
Actum in Castro Vielunensi Feria Sexta post Dominicam Exaudi proxima viued Die Quinta Mensis Junii Anno Domini Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Octavo
Treść:
Comparens personaliter coram Off[ici]o et Actis Castrens[ibus] Vielunens[ibus] G[ene]rosus Augustinus in Mirow et Myszkowice Myszkowski Succamerarius Vielun[ensis] t[an]t[u]m Jll[ustri]s m[a]g[ni]f[i]ci
Adami Myszkowski Succamerarii Vielun[ensis] Filius suo et Jll[ustri]s Casimiri in eadem Mirow et Myszkowice Myszkowski Vexilliferi Orłoviensis Capit[anei] Kietrzygłoviensis Fratris sui germani nomine pro quo in Jure pacem cavet et se psen[te]m _ in _ _Registr[i] pro quo in Jure pacem cavet et se præsens inscribit nomine ab altera Partibus, Sani ac Recedendo a Recognoverunt et quilibet illorum suo pro Jnteresse Recognovit Quia Jpsi se Jpsos mutuo et abinvicem et quid M[a]g[ni]f[i]cus Augustinus Myszkowski Succamerarius Vielun[ensis] Jll[ustr]es_ Szymanowski_ Conjuges de pœnalitibus, Jam ratione attentatarum violantiarum in Sylvis ad Bona Lututow spectan[tibus] quam pro bonificatione t[an]t[u]ndum Damnorum
Tłumaczenie – nagłówek:
Działo się na zamku [w grodzie] wieluńskim, w piątek po niedzieli Exaudi, to jest dnia piątego miesiąca czerwca roku Pańskiego tysięcznego siedemsetnego siedemdziesiątego ósmego.
Treść aktu:
Stając osobiście przed Urzędem i Aktami Grodzkimi Wieluńskimi, Urodzony Augustyn na Mirowie i Myszkowicach Myszkowski, podkomorzy wieluński, syn Jaśnie Wielmożnego Adama Myszkowskiego podkomorzego wieluńskiego – imieniem własnym oraz Jaśnie Oświeconego Kazimierza na tymże Mirowie i Myszkowicach Myszkowskiego, chorążego orłowskiego, starosty kietrzygłowskiego, brata swego rodzonego, za którego prawnie ręczy i pokój warunkuje […] oraz z drugiej strony Jaśnie Oświecona Bogumiła z Nieborskich […]
Szymanowska, starościna klonowska, małżonka, tudzież Stanisław August, dwojga imion, Szymanowski, syn, działający w asyście tejże matki, a teraz tenże Jaśnie Oświecony Stanisław August Szymanowski imieniem i na mocy Specjalnego Pełnomocnictwa udzielonego przez Jaśnie Oświeconego Melchiora Szymanowskiego, starostę klonowskiego, na Dworze Królewskim w Warszawie dnia dziewiętnastego miesiąca lutego roku bieżącego wpisanego do rejestru, za którego prawnie ręczy […], będąc zdrowymi na umyśle i ciele, jawnie uznali i każdy z nich z osobna w swoim interesie uznał:
Że oni sami względem siebie nawzajem, to jest Wielmożny Augustyn Myszkowski podkomorzy wieluński oraz Jaśnie Oświeceni małżonkowie Szymanowscy, [kwitują się/ugadzają się] z tytułu kar, zarówno z racji usiłowanych gwałtów w lasach należących do dóbr Lututów, jak i dla naprawienia rzeczonych szkód…
Druga strona dokumentu, to dalszy opis spór prawny, egzekucji dekretu sądowego pomiędzy dwiema stronami: Adam Myszkowski – podkomorzy wieluński (Succamerarium Vielunensem), występujący jako jedna ze stron (często z tytułem Magnificus lub Generosus). Małżeństwo Szymanowscy – (Szymanowskie Conjuges) oraz Melchior Szymanowski, którzy procesowali się z Myszkowskim.
Sprawa dotyczyła „gwałtów” lub najechania dóbr (ratione attentatarum violentiarum), co było powszechnym elementem osiemnastowiecznych sporów szlacheckich o granice lub własność ziemi. Wspomniana jest również egzekucja wyroku przez urząd burgrabiego grodzkiego wieluńskiego (per Officium Burgrabiale Castrense Vielunense).
Transkrypcja:
rarum sum[m]qu[o]q[ue] in Sublationem Processus Decreto Cond[amp]ni Inter Ill[ustris]s[i]m[u]m D[omi]n[u]m Adamum Myszkowski Succamerarium Vielunens[e]m ac alios ab una, et M[agnific]os Szymanowskie Conjuges Parte ab altera, ac alios in Fundo Bonor[um] Lututow Feria Secunda post D[omi]ni[ca]m Sancti Bartholomaei Apostoli scilicet Die Vigesima Mensis Augusti Anno Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Quarto per [eun]dem Subiudicatus T[e]r[r]e Vielunens[is] Mente Decreti Iudicii T[e]r[r]e Vielun[ensis] prolato Actis Castr[en]s[i]b[us] Vielun[ensibus] Feria Tertia Ante Fest[u]m Nativitatis Beatissimae Virginis Mariae Anno eod[e]m oblatuato ad iudicat[u]m solvig Ill[ustris]s[i]mo D[omi]n[o] Adamo Myszkowski Succamerario Vielun[ensi] iniunctis olim de plagis Personalibus super L[im]it[a]g[e]as[is] tro M[agnifi]co Melchiore Szymanowski ratione attentatarum violentiarum, Decreto supra de Actu exarato extensus ad usq[ue] nonexpedis atq[ue] Condemnationibus tam in Termino satisfectionis supra de actu exanti Decreti quam Iudicio Tribunaliatiss[i]mo R[eg]ni Petricov[iensis] obtentis et publicat[is] Contraventionibus Traditione Suprascriptor[um] Bonor[um] ac Posepione hucusq[ue] Condemnata Salva tamen Losefsione g[ener]o[so] Wolski ad Festum Nativitatis Sancti Ioannis Baptistae reservata Iam vero D[omi]ni Szymanowskie M[agnific]os Myszkowskie de Proventu ab Actu Traditionis post perducetum Processum ac Subsecutum Decrum Executionis per Offi[ciu]m Burgrabiale Cren [Castrense] Vielun in Fundo Brum Brzozowice ad Capitt Klunoviens spectan Feria Secunda post D[omi]ni[ca]m Cantate proxima Scilicet Die Decima Quinta Maij Anno Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Quinto In Rem G[lene]r[osi] M[agni]f[i]ci D[omi]ni Adami Myszkowski Succamerarij Vielun Subvenide et in Actis Tribu[nalis] Siradiens Sabbi [Sabbatho]
Tłumaczenie:
„…również w celu zniesienia procesu [na mocy] dekretu polubownego między Jaśnie Oświeconym Panem Adamem Myszkowskim, Podkomorzym Wieluńskim i innymi z jednej strony, a Wielmożnymi małżonkami Szymanowskimi oraz innymi z drugiej strony, w sprawie dóbr ziemskich Lututów.
[Dekret ten] wydany został w poniedziałek po niedzieli świętego Bartłomieja Apostoła, to jest dwudziestego dnia miesiąca sierpnia roku pańskiego tysiącznego siedemsetnego siedemdziesiątego czwartego, przez sąd podkomorski wieluński, a do akt grodzkich wieluńskich we wtorek przed świętem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny tegoż samego roku podany.
Na mocy tego wyroku nakazano wypłacić zadośćuczynienie Jaśnie Oświeconemu Panu Adamowi Myszkowskiemu, Podkomorzemu Wieluńskiemu, z tytułu ran osobistych zadanych Wielmożnemu Melchiorowi Szymanowskiemu, a wynikających ze śmiałych aktów przemocy. Powyższy dekret, rozciągnięty na niewykonane jeszcze postanowienia i kary – zarówno z terminu zadośćuczynienia wynikającego z wcześniejszego aktu, jak i uzyskane oraz ogłoszone przed sądem Trybunału Koronnego w Piotrkowie – dotyczył naruszeń przy wprowadzeniu w posiadanie (tradycji) wspomnianych dóbr oraz dotychczasowego, prawnie potępionego ich zajmowania.
Zastrzeżono jednak i nienaruszono posiadanie tychże dóbr przez urodzonego Wolskiego aż do święta Narodzenia świętego Jana Chrzciciela.
Obecnie zaś wspomniani Wielmożni Szymanowscy [zostali odsunięci] od dochodów od momentu aktu wprowadzenia w posiadanie, po przeprowadzeniu procesu i następującym po nim dekrecie egzekucyjnym, dokonanym przez Urząd Burgrabiego Grodzkiego Wieluńskiego na gruncie dóbr Brzozowice, należących do starostwa klonowskiego.
W poniedziałek po najbliższej niedzieli Cantate, to jest piętnastego dnia maja roku tysiącznego siedemsetnego siedemdziesiątego piątego, na rzecz Jaśnie Oświeconego Pana Adama Myszkowskiego, Podkomorzego Wieluńskiego, [egzekucję] podjęto i do akt ziemskich sieradzkich wpisano.”
Budownictwo
Dokument poniższy to dziewiętnastowieczny niemiecki kosztorys (Anschlag) napisany odręcznym pismem neogotyckim (Kurrenta). Dotyczy on montażu piorunochronów (Blitz-Ableiter) na budynkach folwarcznych przeznaczonych dla bydła w czasie epidemii (zarazy) zwierzęcej.
Przeznaczenie budynków: Budynki dla bydła dotkniętego zarazą (Viehseuchen-gebäuden).
Transkrypcja i tłumaczenie. Nagłówek i wstęp: Anschlag von den Kosten eines Blitz-Ableiters wegen […] den Viehseuchen-gebäuden auf dem Vorwerk Gotha im Domainen Amte Klonowo… (Kosztorys kosztów piorunochronu dla budynków epidemicznych dla bydła w folwarku Gotha w urzędzie domenalnym Klonowo…)
Wyszczególnienie budynków (punkty a, b, c): a) 4 piorunochrony na stodołach (an den Scheunen), których położenie zaznaczono na załączonym planie sytuacyjnym. b) 2 piorunochrony na stodole o długości 142 stóp (Fuß) i szerokości (głębokości) 36 stóp. c) 2 piorunochrony na nowo wzniesionej, murowanej oborze (neu erbauten massiven Viehstall) o długości 145 stóp i szerokości 34 stóp. Łącznie w dokumencie przewidziano instalację 8 punktów odgromowych. Dolna sekcja (Specyfikacja techniczna) W dolnej części dokumentu znajduje się szczegółowe wyliczenie materiałów mierzone w stopach (Fuß): Wymienione są długości prętów odprowadzających (np. 15 Fuß, 30 Fuß, 19 Fuß, co daje łącznie 64 Fuß). Opisano elementy konstrukcyjne, m.in. mocowania drążków do konstrukcji dachowej i ścian budynków oraz koszty transportu materiałów z odległości określonych w milach (Meilen).
Przeniesienie – Transport: Konstrukcję ze wspomnianego wcześniej drewna o szerokości 6 cali należy pomalować w taki sposób, aby była wyposażona w gładko wystruganą rynnę o szerokości 3 cali i takiej samej głębokości, tak aby można było w niej poprowadzić przewody odprowadzające (odpływy). Gont (lub element konstrukcyjny) zostanie wyposażony w rynnę tylko o tyle, o ile wystaje on poza burtę, a następnie zostanie przymocowany do najbliższej belki okrętowej (lub konstrukcyjnej) i w razie potrzeby przybity drewnianymi gwoździami. Podobnie drewno, które znajduje się na ukośnej stronie wierzchniej i schodzi stamtąd aż do ziemi, zostanie wyposażone w gładko wystruganą rynnę, aby każde drewno pod nim dobrze dopasować (zamaskować) i przybić do krokwi. Za wykonanie tych żłobień i ich oszlifowanie, tak jak to wynika z załączonego rysunku na zewnątrz, za stopę bieżącą … 5 srebrnych groszy (Sgr).
Kluczowe informacje: Nro. 1197 April 6. (6 kwietnia) Na samym początku pojawia się fraza dotycząca instalacji piorunochronu:
„…von den Kosten zu veranlagenden Blitzableiter auf dem Wohnhaus des General Pächters…”
(w kwestii kosztów instalacji piorunochronu na domu mieszkalnym dzierżawcy generalnego…) Wspomniany jest majątek lub domena rządowa („Domänen Amte…”), w której znajduje się budynek. Opis techniczny: W tekście pojawiają się szczegółowe wyliczenia materiałów i wymiarów, w tym wagi w funtach (oznaczenie ℔ lub Pfund) oraz wymiarów w calach (Zoll). Przykładowo: 24 ℔ Eisen… (24 funty żelaza), 32 ℔ Eisen zum Ableiter… (32 funty żelaza na przewód odgromowy/odprowadzający), 106 ℔ Eisen… (106 funtów żelaza)
Przeniesienie: Śruby, nakrętki i zawiasy, a także całe taśmy pomalować dwukrotnie czarną farbą olejną, oraz wykopać dół, w którym odgromnik zostanie osadzony w ziemi, co daje łącznie 54 pręty szychtowe (Schachtruthe), za pręt szychtowy 1 talar 12 groszy. — [w bocznej kolumnie:] 15 talarów 18 groszy.
Druga pozycja za mosiężne, a nie miedziane pozłacane (lecz polerowane) gniazda/nasady o długości 6 cali z nakrętką, do przykręcenia ich do pręta rozporowego — [w bocznej kolumnie:] 6 talarów.
Trzecia pozycja: za kratę z 2 stron, każda po 4 pręty, czyli łącznie o długości 12 prętów, z 4 nasadami narożnymi, z pokrętłem wewnątrz, wykonaną w kolorze żółtym, niebieskim, wielokrotnie karbowaną, i wszystko dwukrotnie pomalować gęstą farbą olejną… oraz niezbędne podkładki, za pręt 10 talarów — [w bocznej kolumnie:] 8 talarów 12 groszy. Podsumowania i datowanie: Suma kosztów jednego odgromnika (piorunochronu) — [w bocznej kolumnie:] 60 talarów 20 groszy. Koszty dwóch takowych — [w bocznej kolumnie:] 121 talarów 16 groszy. Do tego dochodzi opłata za instruktaż i nadzór podczas ich wykonywania — [w bocznej kolumnie:] 8 talarów.
Suma Summārum — [w bocznej kolumnie:] 129 talarów 16 groszy. Kalisz, dnia 2 maja 1806. Lindehorst. Zweryfikowano [podpis] Kalisz, dnia 10 maja 1806. Za wyliczenie (rachunek) Riehl Kontekst historyczny: Dokument ten jest niezwykle ciekawym rachunkiem za instalację pionierskich piorunochronów (odgromników) w Kaliszu w okresie, gdy miasto znajdowało się pod administracją pruską (Prusy Południowe), tuż przed wkroczeniem wojsk Napoleona. Używaną walutą były wówczas talary (Rthl.) i dobre grosze (gr.).
Ta odręcznie napisana strona to XIX-wieczny dokument w języku niemieckim, sporządzony pismem neogotyckim (Kurrentschrift). Dotyczy on kosztorysu i specyfikacji technicznej materiałów (głównie żelaza) potrzebnych do montażu instalacji odgromowej (piorunochronu) na budynku rządowym lub zamkowym. Poniżej znajduje się ogólny opis struktury dokumentu oraz transkrypcja kluczowych fragmentów. Struktura dokumentu:
Nagłówek: Widoczne są odręczne adnotacje archiwalne lub urzędowe, w tym słowo „Duplicat” (Duplikat) oraz numery porządkowe 411 i 779.
Wstęp: Opisuje lokalizację i charakterystykę budynku. Pojawia się tam nazwa miejscowości Gotha (Turyngia, Niemcy) oraz wzmianka o urzędzie domeny (Domänen Amt Reinhard[sbrunn] lub podobnym). Budynek opisany jest jako masywny, o długości 90 stóp (90 Fuß lang). Tekst wspomina o instalacji przewodów odprowadzających pioruny (Blitz-Ableiter) przy kominach.
Wykaz materiałów (pozycje obliczeniowe): Dolna część strony zawiera szczegółowe wyliczenia wagi żelaza i kosztów: 24 Pfd (funty) żelaza na wsporniki i mocowania dachowe. 82 [Pfd] żelaza na zwody i przewody uziemiające odprowadzające ładunek do ziemi. 106 Pfd – łączna waga surowca (Suma: 106 Pfd). W prawym dolnym rogu widnieje data 15.11. (15 listopada), prawdopodobnie z lat 20. lub 30. XIX wieku. Transkrypcja fragmentów:
Opis projektu: … von den Kosten wegen anzubringenden Blitz-Ableiter auf dem Wohngebäude des General-Pächters auf dem Vorwerk Gotha, im Domänen Amt… (…w sprawie kosztów montażu piorunochronu na budynku mieszkalnym dzierżawcy generalnego w folwarku Gotha, w urzędzie domeny…) Das Gebäude steht ganz frey, ist massiv, 90 Fuß lang… (Budynek stoi całkowicie wolny, jest murowany, ma 90 stóp długości…)
Dokument to XVIII/XIX-wieczny pruski dokument urzędowy lub rzemieślniczy (kosztorys) sporządzony w języku niemieckim, zapisany dawnym pismem neogotyckim – tzw. Kurrentą (dokładniej jej odmianą z przełomu wieków). Na dole dokumentu widnieje oficjalna data jego sporządzenia oraz lokalizacja: „Kalisch den 10ten May 1800” (Kalisz, 10 maja 1800 roku), co oznacza, że powstał on w okresie, gdy Kalisz znajdował się pod zaborem pruskim (w tzw. Prusach Południowych).
Tekst ma charakter rozliczenia finansowego lub kosztorysu budowlano-transportowego (świadczą o tym m.in. kolumny z kwotami po prawej stronie oraz wyliczenia miar w stopach – Fuß). Nagłówek sekcji: Na samej górze widoczny jest numer aktu (780) oraz tytuł sekcji: „Transport” (w ówczesnym języku urzędowym i księgowym oznaczało to przeniesienie sumy lub pozycji na kolejną stronę).Treść i opisy techniczne: Tekst zawiera szczegółowe opisy techniczne dotyczące konstrukcji, materiałów oraz prac stolarskich lub ciesielskich. Pojawiają się w nim słowa takie jak Leiter (drabina/stelaż), Spund (czop/wpust), Schienen (szyny/okucia), Dach (dach) czy Holz (drewno).
Podsumowanie finansowe (Suma): Poniżej głównego tekstu znajduje się sekcja podsumowująca: „Suma der Kosten…” (Suma kosztów…). Pod nią wyszczególniono koszty nadzoru i wykonania: „…für Bauleitung und Aufsicht…” (za kierownictwo budowy i nadzór). Końcowe podsumowanie finansowe oznaczono tradycyjną łacińską formułą księgową: „Summa Summarum” (Suma sumarum / Kwota łączna), wskazującą ostateczną wartość rozliczenia (widoczne kwoty rzędu 178 talarów/marek i groszy). Podpisy: Miejscowość: Po lewej stronie wyraźnie widać nazwę miasta Kalisch (Kalisz). Data: 10 May 1800 (10 maja 1800 roku). Podpisy urzędników/weryfikatorów: Po prawej stronie na dole widnieją nazwiska osób sporządzających lub sprawdzających dokument (m.in. „Pro Calculo: …” oraz nazwisko Lichl lub Ziehl).
Prezentowany dokument to historyczny plan architektoniczno-budowlany przedstawiający projekty zabudowań folwarcznych w miejscowości Górka Klonowska (niem. Vorwerk Gorka), należącej do urzędu domenalnego w Klonowej (Domainen Amt Klonowo. Rysunek pochodzi z przełomu XVIII i XIX wieku (okres pruski lub Królestwa Polskiego) i zawiera opisy w języku niemieckim. Zawartość planu:
Dom mieszkalny (lewa strona): Nagłówek: „Ansicht von der Giebelseite des Wohnhauses für den General-Pachter auf dem Vorwerke Gorka, Domainen Amts Klonowo”. Przedstawia widok od strony szczytowej domu mieszkalnego przeznaczonego dla generalnego dzierżawcy folwarku. Budynek o regularnej, klasycystycznej bryle z symetrycznym układem okien.
Stodoła – elewacja (prawa strona, góra): Nagłówek: „Ansicht von der Giebelseite einer Scheune”. Przedstawia widok szczytowy drewnianej stodoły o konstrukcji wieńcowej lub sumikowo-łątkowej, pokrytej wysokim dachem krytym strzechą.
Stodoła – rzut (prawa strona, dół): Nagłówek: „Grundris der Scheunen”. Ukazuje rzut poziomy (plan) kompleksu stodół, obrazujący układ poszczególnych sąsieków i klepisk. Podziałka liniowa (na samym dole): Zawiera skale pomiarowe wyrażone w stopach (Fuß). Skale są rozdzielone na miarę dla elewacji (zum Aufriß) oraz dla rzutu poziomego (zum Grundriß).
Fragment historycznej mapy Carte de la Pologne autorstwa Rizziego Zannoniego, pochodzącej z 1772 roku.
Poszczególnych pozycji kosztorysu z zachowaniem urzędowego, dawnego stylu tekstu. Wartości w tabeli po prawej oznaczają kolejno:
Talary (thl) / Dobre Grosze (ggr) / Fenigi (d). Transport (Przeniesienie z poprzedniej strony) | 13 thl / 12 ggr / —
Pozycja 1:
Za wygięcie i zamocowanie drabiny, wliczając w to wymagane do tego celu, zamówione u kowala 2 cale szerokie obręcze, wynosi 10 stóp długości, za każdą stopę po 4 grosze…
[Wartość po korekcie:] 8 thl / 4 ggr / — (pierwotnie wpisano 7 thl 16 ggr)
Pozycja 2: Za pokrycie smołą i zabezpieczenie przed rdzą urządzeń, a także za rurę odprowadzającą, która musi zostać wykonana według mającej dopiero powstać instrukcji, wraz z fachowym jej zamontowaniem, tak aby długość rur wynosiła 4 stopy średnicy i 6 stóp wysokości, i aby instalacja z drabiny była bezpiecznie poprowadzona w głąb ziemi, wliczając w to wykopanie dołu oraz zasypanie szybów, wynosi 12 prętów bieżących po 4 grosze… Wartość: 2 thl / 1 ggr / —
Pozycja 3: Za wykonanie prac na dachu oraz zamontowanie elementów…
[Wartość:] 1 thl / 16 ggr / — Suma za jeden piorunochron (Gewitterableiter) | 25 thl / 5 ggr / 6 d. Kalkulacja zbiorcza:
Koszty za 8 takich sztuk: odpowiednio = Wartość po korekcie:] 197 thl / 8 ggr / — (pierwotnie wpisano 201 thl 20 ggr) Dodatkowe opłaty:
Do tego dolicza się jeszcze za nadzór i kierownictwo podczas wykonywania tychże…
[Wartość:] 8 thl / — / — SUMMA SUMARUM | 207 thl / 8 ggr / — Obok widnieje urzędowa korekta ostatecznej kwoty na: 207 thl / 20 ggr. Adnotacje i Podpisy: Po lewej stronie:
Kalisz, dnia 22 maja 1806. Pośrodku (Podpis wystawcy):
Lindhorst. Dopisek rewizyjny na dole:
Za 2⅛ sążnia kamienia polnego do fundamentu po 48 groszy za każdy, łącznie 12 groszy za piasek. Zweryfikowano. Na samym dole (Zatwierdzenie rachunkowe): Kalisz, dnia 10 maja 1806. Do obliczeń [Zatwierdził] Giehle. Jeden talar w systemie monetarnym Prus (które w 1806 roku kontrolowały Kalisz) dzielił się dokładnie na 24 dobre grosze.
Przedstawiony dokument – lustracja z lat 1659–1665) starostw ziemi sieradzkiej (dawnego województwa sieradzkiego), a konkretnie majątku królewszczyzny, miast i wsi należącej do króla obrazuje ogrom zniszczeń po potopie szwedzkim na tym terenie. Lututów jako własność prywatna nie został objęty tym spisem. Upadły zamki i miasta, legła w gruzach gospodarka rolna. Tereny miast i wsi w wyniku działań wojennych, a także przemarszem niesubordynowanych wojsk koronnych popadł w całkowitą zapaść gospodarczą.
Lustratorzy ujawniła całe wyludnione gospodarstwa, w których nie było ani jednego człowieka. Brakowało ziarna do obsiewu pola, które leżały odłogiem zarastają chwastami. Część mieszkańców zginęła wynikiem działań wojennych, część uciekła szukając środków do życia. Znaczna liczba mieszkańców zmarła w wyniku epidemii. Nastał całkowity niedowład życia codziennego, bieda, głód, kradzieże. Odnotowano również bałagan administracyjny, brak ciągłości w dokumentacji, co uniemożliwiało lustratorom w niektórych miejscowościach poprawny szacunek metodą porównawczą majątku przed i po potopie szwedzkim.
Brakowało siły pociągowej – sprzężaju (koni i wołów), zostały wybite, zarekwirowane przez wojsko lub padły ze starości. Większą część zamków, dworów, zabudowy miejskiej i chat wiejskich uległa zniszczeniu. Ponadto zamki i dwory zostały splądrowane i okradzione. Miejscami zniszczenia wojenne dorównywały lub przewyższyły zniszczeniom okresu II wojny światowej.
Upadło rzemiosło, większość młynów została zniszczona i opuszczona. Ten obraz zniszczeń spowodowany był centralnym położeniem Ziemi sieradzkiej na linii przemarszu wojsk w drodze na Częstochowę. Zmęczona i osłabiona wojnami Rzeczpospolita, zwłaszcza na wschodzie, bunt Chmielnickiego (1648 – 1657) na terenie Zaporoża i Ukrainy Naddnieprzańskiej – powstanie Kozaków Zaporoskich i chłopstwa ruskiego przeciwko Rzeczypospolitej, oraz strach Króla, że przyznanie magnatowi Wiśniowieckiemu buławy hetmańskiej i oficjalnego dowództwa uczyni z niego potęgę nad którą państwo straci jakąkolwiek kontrolę, to początek upadku potęgi Polskiej.
Wiśniowiecki posiadał wyjątkową zdolności przywódcze i silny charakter, był najbogatszym żołnierzem i obywatelem Rzeczypospolitej. Posiadał własne, prywatne i liczne wojsko zaprawione w boju. Ale nie wszystko było takie czarne. Ci którzy przeżyli i nie poddali się zaczęli odbudowę gospodarki, niekiedy walcząc o swoje prawa, zwłaszcza w kwestii podnoszenia danin i podatków.
Wkrótce, z początkiem XVIII nastał najdłuższy okres względnego spokoju w dziejach ubiegłego tysiąclecia, na terenie I Rzeczypospolitej, aż do całkowitego rozbioru państwa polskiego (1795). Jednak chwila względnego spokoju zbiegła się z utratą praw miejskich dla Lututowa (1720).
Jako własność prywatna nie wytrzymał próby ciężkich czasów przegrywając z majątkami królewszczyzny. Z początkiem XIX w. następuje zmiana, Lututów nabywa Biernacki, o czym już było, zaczyna się krótki okres wojny napoleońskiej. Jaki wpływ miał na okolice Lututowa i pośrednio sam Lututów, o tym w ostatniej odsłonie dokumentów z tamtych lat.
Marek Zgadzaj
